2.1.Koczubijów XV wieku. Europa Wsch. II-XV

Poprzedni rozdział (naciśnij na link, aby wrócić):

←1.1.Antyczne miasta na miejscu współczesnej Odessy♦

Wideo jest udostępnione w języku ukraińskim, ale za pragnieniem można włączyć napisy (opcja „Napisy”) w dogodnym języku (opcja „Ustawienia”)

Od Gotów do Połowców

W II–III wieku n.e. na terytorium współczesnej Ukrainy, w tym Krymu, przybywają liczne plemiona germańskie Gotów, które w Dnieprze pokonują miejscowych Słowian (Antów) i tworzą swoje państwo z centrum w Danparstad — na prawym brzegu Dniepru. Po wygnaniu Gotów przez Hunów w sojuszu ze Słowianami (375 r.), część Gotów pozostaje na Krymie oraz w niektórych miejscach Wołynia i Podola. Pozostałości ich kultury materialnej są nadal znajdowane. Pod koniec IV — V wieku n.e. w Dnieprze powstaje pierwsze zjednoczenie państwowe w historii wszystkich Słowian — państwo Antów, a Kijów przekształca się z osady handlowej w pierwsze słowiańskie miasto.
W VI–VII wieku Dniepr i Krym dostają się pod władzę nowych plemion tureckich — Awarów, potem Bułgarów, którzy przybyli ze wschodu, a w VIII wieku — Chazarów.
W 1088 roku hordy połowieckie dotarły do Dunaju — prowadził je chan Tatusz. Aby przeprawić się przez wielkie rzeki, Połowcy nie mieli odpowiednich środków pływających, ale nie powstrzymało ich to. Żydowski podróżnik rabbi Petachja z Ratyzbony, który odwiedził Deszti-Kipczak, pisał: „Mieszkańcy tej ziemi (Połowcy) nie mają łodzi, ale zszywają po dziesięć końskich skór, obijają je wokół brzegów jednym pasem, siadają na tych skórkach z koni i ładunków; następnie przywiązują końce skór pasami do ogonów koni i puszczają je na wodę — i w ten sposób przeprawiają się przez rzekę”.
Połowcy przybyli nad Dunaj na wezwanie Pieczyngów, którzy toczyli ciężką wojnę z Imperium Bizantyńskim. Do momentu przybycia sojuszników Pieczyngom udało się samodzielnie pokonać Bizantyjczyków i zdobyć bogate łupy. Dowiedziawszy się o tym, Połowcy wezwali Pieczyngów do podziału zdobyczy po równo. Oto jak opisuje mowę połowieckiego chana Tatusza podczas rozmowy z dowódcą Pieczyngów bizantyjski historyk Anna Komnena: „Opuszczając ojczyznę, przebyliśmy długą drogę i przybyliśmy do was, aby dzielić z wami zarówno niebezpieczeństwa, jak i zwycięstwa. Wypełniliśmy nasz obowiązek, i nie możecie odesłać nas z powrotem z pustymi rękami. Ponieważ przybyliśmy po zakończeniu bitwy, nie jest to nasza wina, lecz cesarza, który pospieszył się z rozpoczęciem walki. Dlatego, jeśli nie podzielicie się z nami łupem, staniemy się waszymi wrogami, a nie sojusznikami”.
Z biegiem czasu Połowcy dobrze się umocnili w Północnym wybrzeżu Morza Czarnego, przejmując kontrolę nad całym południem współczesnej Ukrainy oraz większą częścią Krymu. Kumani (Połowcy) odegrali znaczącą rolę w historii Węgier, Rusi, Bizancjum i, oczywiście, Krymu, stając się przodkami narodu krymskotatarskiego.

Antowie

Najwcześniejsze wzmianki o Antach znajdują się w dziełach Jordana i Prokopiusza z Cezarei, pochodzących z pierwszej połowy VI wieku. W tekstach tych, a także w późniejszych dziełach bizantyjskich autorów (Agatiasza, Menandra, Maurycjusza Strategosa, Teofilakta Symokatty), Antowie są wymieniani obok innego związku plemion słowiańskich – Sklawinów. Według Jordana Antowie byli najsilniejszym z plemion słowiańskich. Zarówno Jordan, jak i Prokopiusz z Cezarei wspominają o wspólnym pochodzeniu Antów i Sklawinów oraz podkreślają ich bliskość pod względem języka, sposobu życia i obyczajów. Podobnie pisze Maurycjusz w swoim „Strategikonie” (dziele bizantyjskim z drugiej połowy VI – początku VII wieku): „Plemiona Słowian i Antów są bliskie pod względem sposobu życia, obyczajów oraz umiłowania wolności. W żaden sposób nie można ich nakłonić do niewoli ani posłuszeństwa w ich własnym kraju. Są liczni, wytrzymali, z łatwością znoszą upał, zimno, deszcz, nagość i brak jedzenia”. „Plemiona Słowian i Antów są bliskie pod względem sposobu życia, obyczajów oraz umiłowania wolności. W żaden sposób nie można ich nakłonić do niewoli ani posłuszeństwa w ich własnym kraju. Są liczni, wytrzymali, z łatwością znoszą upał, zimno, deszcz, nagość i brak jedzenia”. W źródłach pisanych brak wzmianek o północnej granicy osadnictwa Antów. Na południu Antowie graniczyli z koczowniczymi plemionami stepów azowsko-czarnomorskich. Można więc stwierdzić, że w pierwszej połowie VI wieku plemiona antowskie były rozproszone na obszarze od międzyrzecza Donu i Dniepru na wschodzie po dolny Dunaj na południowym zachodzie. W dziele Jordana, oprócz informacji o Antach dotyczących współczesnych autorowi czasów, znajduje się także opowieść o wojnie między Antami a Gotami (Ostrogotami) w czasach ekspansji Hunów na tereny nadczarnomorskie (koniec V wieku). Warto zauważyć, że inni autorzy wspominają Antów jedynie w kontekście wydarzeń VI – początku VII wieku.
Rok 518 jest datą rozpoczęcia wypraw wojskowych oddziałów Antów na terytorium Cesarstwa Bizantyjskiego, które z niewielkimi przerwami trwały do roku 545. Antowie często podejmowali wspólne wyprawy przeciwko Bizancjum wraz z Bułgarami-Kutrygurami, koczującymi na stepach nadczarnomorskich. W drugiej połowie VI wieku Antowie występowali głównie jako sojusznicy Bizancjum. Niektóre oddziały Antów walczyły w armii bizantyjskiej już wcześniej. Na przykład antowscy jeźdźcy brali udział w wojnie Bizancjum z Ostrogotami we Włoszech w latach 536–540. Niektórzy Antowie, służąc w Bizancjum, obejmowali wysokie stanowiska w armii bizantyjskiej. W roku 531 dowódcą wojsk bizantyjskich w Tracji mianowano Anta o imieniu Chilbudios. Prokopiusz z Cezarei wspomina również Dabrogieza – Anta, który był taksiarchą (jednym z dowódców) podczas wojny persko-bizantyjskiej w latach 555–556. Wyprawy wojenne Antów i Sklawinów zapoczątkowały szeroką kolonizację Półwyspu Bałkańskiego przez plemiona słowiańskie (masowy ruch kolonizacyjny plemion słowiańskich na Bałkany), która trwała od połowy VI do VII wieku.
Ostatnia wzmianka o Antach w źródłach pisanych pochodzi z roku 602. Należy zauważyć, że po tej dacie w bizantyjskich źródłach przez dłuższy czas w ogóle nie pojawiają się informacje o południu Europy Wschodniej.
Zgodnie z doniesieniami źródeł pisanych, Antowie prowadzili osiadły tryb życia, zajmując się rolnictwem i hodowlą zwierząt. Niewątpliwie istotną rolę w gospodarce plemion antowskich odgrywały również rzemiosła, w szczególności rybołówstwo i myślistwo, co potwierdzają źródła archeologiczne oraz lokalizacje osad wzdłuż dużych rzek.
Ustrój społeczny Antów Prokopiusz z Cezarei opisuje w następujący sposób: „Sklawinami i Antami nie rządzi jeden człowiek, lecz od dawna żyją oni w demokracji i wspólnie decydują o wszystkich sprawach, dobrych czy złych”. Jednocześnie Jordanes, w epizodzie o wojnie między Ostrogotami a Antami pod koniec IV wieku, wspomina króla (rex) Antów Boża oraz siedemdziesięciu starszyzn. W relacji Menandra Protektora, bizantyjskiego autora z drugiej połowy VI wieku, pojawia się opowieść o poselstwie Mezamira, który w imieniu Antów prowadził negocjacje z Awarami. Z kolei w „Strategikonie”, napisanym przez Maurycjusza pod koniec VI – na początku VII wieku, wspomniano, że „u nich [Słowian] jest wielu książąt i są między sobą niezgodni”. Takie informacje odzwierciedlają dynamiczne zmiany, jakie przechodziło społeczeństwo antowskie. Książęta, o których wspomina Maurycjusz, byli dowódcami oddziałów wojskowych, podczas gdy władza w osadach najwyraźniej należała do wspólnot. Rozwój polityczny Antów miał dość sprzeczny charakter. Stopień politycznej konsolidacji plemion antowskich również nie był stały. W pewnych okresach pojawiali się silni przywódcy, którzy stawali na czele całego związku antowskiego lub występowali w jego imieniu jako posłowie, podczas gdy w innych okresach dominowali książęta, którzy byli „między sobą niezgodni”. W trakcie wypraw wojennych wśród Antów ukształtowała się warstwa drużynników, dla których sztuka wojenna stała się głównym zajęciem. Już w latach 30. VI wieku Prokopiusz z Cezarei wspominał słowiańskich, w tym antowskich jeźdźców, którzy po stronie Bizancjum uczestniczyli w wojnie przeciwko Ostrogotom we Włoszech. Ważną rolę w wojskowo-politycznym rozwoju Antów odgrywały ich kontakty z koczowniczymi związkami plemiennymi.
Interesującą relację o wierzeniach Antów i Sklawinów pozostawił Prokopiusz z Cezarei: „Uważają oni, że tylko jeden bóg, stwórca piorunów, jest władcą nad wszystkimi, i jemu składają w ofierze byki oraz odprawiają święte obrzędy. Losu nie znają i w ogóle nie uznają, że ma on jakąkolwiek moc nad ludźmi… Oddają cześć rzekom, nimfom oraz innym bóstwom, składając im ofiary, a za pomocą tych ofiar dokonują wróżb”.
Zdaniem M.S. Hruszewskiego z Antami związany jest początek etnogenezy Ukraińców.
Kwestia przypisania Antom znalezisk archeologicznych jest do pewnego stopnia dyskusyjna. Niemniej jednak nie budzi wątpliwości przynależność do nich zabytków kultury pieńkowskiej. Według I.S. Winokura i O.M. Prichodnika Antom można również przypisać zabytki kultury kolochińskiej oraz wschodniej części kultury praskiej (między Dnieprem a Bugiem Zachodnim). Jeśli ta hipoteza jest poprawna, do terytorium zamieszkania plemion antów należy zaliczyć także Polesie Prypeckie, dorzecze Desny oraz południową część Górnego Dniepru. W zasięgu kultur pieńkowskiej i kolochińskiej (na obszarze Środkowego Naddnieprza i Lewobrzeża Dniepru) w drugiej i trzeciej tercji VII wieku odkryto bogate skarby srebrnych i brązowych ozdób oraz elementów stroju kobiecego i męskiego, w tym pasowe zestawy w stylu heraldycznym, które były charakterystycznym elementem kultury drużynowej. Znaleziska te świadczą o szerokich kontaktach kulturowych z Bizancjum, plemionami germańskimi i światem koczowniczym.

Cesarstwo Bizantyjskie (Cesarstwo Wschodniorzymskie)

Cesarstwo Bizantyjskie – umowna nazwa średniowiecznego państwa, które było kontynuatorem wschodniej części dawnego Cesarstwa Rzymskiego, wprowadzona przez historyków w XVIII wieku. Powstała od nazwy dawnej kolonii Megary – Bizancjum, położonej nad Bosforem Trackim (obecnie cieśnina Bosfor), na miejscu której cesarz Konstantyn I Wielki w 326 roku założył miasto Konstantynopol, gdzie w 330 roku przeniesiono stolicę Cesarstwa Rzymskiego z Rzymu. W 395 roku cesarstwo zostało podzielone na Cesarstwo Zachodniorzymskie ze stolicą w Rzymie i Cesarstwo Wschodniorzymskie (Bizantyjskie) ze stolicą w Konstantynopolu. W 476 roku Cesarstwo Zachodniorzymskie oficjalnie przestało istnieć, podczas gdy Cesarstwo Wschodniorzymskie przetrwało i stało się średniowiecznym państwem, którego cesarze i elity podkreślali swoją państwową i kulturową ciągłość z Cesarstwem Rzymskim, nazywając kraj Romaniją, a siebie – Rzymianami (Rhomajoi). Do VIII wieku językiem urzędowym pozostała łacina. Na Rusi nazywano je Greckim Państwem, a jego mieszkańców – Grekami, ponieważ już w IX wieku wszyscy posługiwali się tam językiem greckim (średniowiecznym).
Pierwszy rozkwit Cesarstwa Bizantyjskiego wiąże się z panowaniem cesarza Justyniana I (527–565), który w latach 533–534 zdobył Afrykę Północną, w latach 535–555 – Włochę, a w 554 roku – część Hiszpanii. Uzależnił od siebie kraje Zakaukazia i Bliskiego Wschodu. Jednak już pod koniec VI wieku imperium zaczęło tracić zdobycze, głównie w wyniku naporu Słowian na północne i zachodnie granice. Nacisk ten rozpoczął się jeszcze za panowania Justyniana I, który walczył z niektórymi wodzami słowiańskimi, a innych zapraszał na służbę. Niektórzy historycy (B. Rybakow, P. Tołoczko) uważają, że na początku rządów Justyniana I na jego służbę przybył jeden z założycieli Kijowa – Kij. Próba Justyniana I i jego następców oparcia się na koczownikach-Awarach w walce ze Słowianami stworzyła zagrożenie dla samego Bizancjum, które ledwo udało się zażegnać. Po okresie upadku (VII – połowa VIII wieku) rozpoczęło się odrodzenie Cesarstwa Bizantyjskiego. Dużą rolę w budowie państwa i polityce zagranicznej Bizancjum odgrywał Kościół chrześcijański (od 1054 roku nazywany prawosławnym). Patriarchowie Konstantynopola rywalizowali z biskupami Rzymu o dominację w świecie chrześcijańskim. Jednak w XI wieku w kraju nastąpił okres feudalnych waśni, które osłabiły państwo – Bizancjum straciło niemal całą Azję Mniejszą i posiadłości we Włoszech. Nowy wzrost potęgi cesarstwo zawdzięczało cesarzowi Aleksemu I Komnenowi (1081–1118), który opanował buntujących się feudałów, w 1091 roku odeprł najazd Pieczyngów i odzyskał Azję Mniejszą z rąk Turków Seldżuków. Pod koniec XII wieku imperium ponownie stanęło na skraju upadku. Nasilenie feudalnego rozdrobnienia i osłabienie potencjału militarnego za panowania dynastii Angelosów (1185–1204) umożliwiły uczestnikom IV krucjaty w 1204 roku zdobycie i splądrowanie Konstantynopola. Na zdobytym przez krzyżowców terytorium Bizancjum utworzono Cesarstwo Łacińskie (1204–1261). Na pozostałych terenach powstały Cesarstwo Nicejskie (1204–1261), Cesarstwo Trapezuntu (1204–1461) i Despotat Epiru (1204–1337). W 1261 roku cesarzowi nicejskiemu Michałowi VIII Paleologowi (ostatnia dynastia cesarska w Bizancjum, panująca w latach 1261–1453), który opierał się na silnym ruchu narodowo-wyzwoleńczym w Azji Mniejszej przeciwko łacinnikom, udało się odnowić Cesarstwo Bizantyjskie. Rozpoczął się ostatni etap jego istnienia. Ani w XIII, ani w kolejnych wiekach cesarstwo nie zdołało odzyskać dawnej potęgi i wpływów politycznych. Na początku XIV wieku rozpoczął się globalny atak Turków Osmańskich na Bizancjum. Najpierw zajęli oni niemal całą Azję Mniejszą, w 1354 roku – Gallipoli (obecnie Gelibolu, Turcja), w 1361 roku – Adrianopol (obecnie Edirne, Turcja), w 1430 roku zdobyli Saloniki (obecnie Thessaloniki, Grecja), a 29 maja 1453 roku sułtan Mehmed II szturmem zdobył Konstantynopol. Cesarstwo przestało istnieć.
Bizancjum prowadziło szeroką międzynarodową wymianę handlową, eksportując (i sprzedając na miejscu przyjezdnym kupcom) drogocenne jedwabne i brokatowe tkaniny, wyroby jubilerskie, perfumy, wina, owoce i inne dobra luksusowe, a także wełniane tkaniny, wyroby rzemieślnicze, konie i inne towary. Rząd prowadził politykę przyciągania zagranicznych kupców na targi w cesarstwie, oferując im różne ulgi (umowa Rusi Kijowskiej z Bizancjum z 907 roku przyznawała znaczące przywileje kupcom ruskich). Handlując z całym ówczesnym światem, imperium przykładało dużą wagę do relacji z północnym wybrzeżem Morza Czarnego i Krymem, skąd, przede wszystkim z miast takich jak Chersonez Taurydzki, sprowadzano niezbędne produkty rolne, zwłaszcza zboże na potrzeby Konstantynopola. Głównym partnerem handlowym Bizancjum na Rusi był Kijów, gdzie istniały domy kupieckie i cerkiew chrześcijańska dla bizantyjskich kupców. Z Rusi do Bizancjum dostarczano również futra, wosk, miód, produkty leśne, a także niewolników.
Bizancjum przez niemal tysiąc lat było najsilniejszym państwem na świecie. Jego wpływ polityczny odczuły wszystkie kraje i narody Europy oraz wiele państw Bliskiego i Środkowego Wschodu. Wpływ ten opierał się nie tylko na potędze militarnej cesarstwa. Bizancjum prowadziło także zręczną i elastyczną politykę zagraniczną, wykorzystując środki ekonomiczne, ideologiczne (kościół) i kulturowe do osiągania celów politycznych. Dzięki temu warstwy panujące i wykształcone narodów Europy Wschodniej i Południowej z czasem stały się nosicielami wspólnych tradycji kulturowych. W latach 70. XX wieku D. Oboleński zaproponował termin „bizantyjska wspólnota narodów”, zauważając, że kultura bizantyjska i jej dziedzictwo miały tak silny wpływ na wiele krajów, iż uzasadnione jest uznanie ich za jedną wspólnotę międzynarodową. W 865 roku Bułgaria przyjęła chrzest z Bizancjum, w latach 870. – księstwa serbskie, a w latach 988–990 – Ruś Kijowska.
Bizancjum było głównym partnerem dyplomatycznym i ekonomicznym Rusi Kijowskiej aż do czasów Jarosława Mądrego. Powstanie pierwszego zjednoczenia państwowego na ziemiach wschodniosłowiańskich – Księstwa Kijowskiego Askolda – oznaczało wejście Rusi na arenę międzynarodową. 18 czerwca 860 roku flota ruska pod dowództwem Askolda wtargnęła do zatoki Złotego Rogu i obległa Konstantynopol. Cesarz Michał III musiał zapłacić kontrybucję i przyznać przywileje ruskich kupców na ziemiach Bizancjum.
Powstanie Rusi Kijowskiej i umocnienie władzy księcia Olega w Kijowie oznaczało pojawienie się silnego państwa, z którym rząd Bizancjum musiał się liczyć. W 907 roku Oleg, dowodząc ogromną flotą i armią lądową, zaatakował Bizancjum, zmuszając cesarzy-współrządców Leona VI i Aleksandra do prośby o pokój. Oprócz znacznej kontrybucji rząd bizantyjski przywrócił przywileje dla ruskich kupców, które zdobyli za czasów Askolda, ale później je utracili. Wstępna umowa z 907 roku i traktat pokojowy z 911 roku pomiędzy Bizancjum a księciem Olegiem były pierwszymi zachowanymi tekstami aktów dyplomatycznych staroruskiego państwa. Wyprawy Rusi na Bizancjum, jak można sądzić na podstawie zapisów tych umów w „Powieści minionych lat”, były motywowane przede wszystkim interesami ekonomicznymi staroukraińskiego państwa. Bizancjum było głównym, a do połowy XI wieku właściwie jedynym rynkiem zbytu nadwyżek produktów, które książęta zdobywali wraz z drużynnikami w formie daniny (zwłaszcza „poludzie”) od zależnej ludności kraju. Sprzedając na bizantyjskich targach futra, miód, wosk, zboże, produkty spożywcze i leśne, rusińscy książęta i bojarzy kupowali luksusowe przedmioty (drogie tkaniny, kosztowną broń, ozdoby, wino, owoce i inne). Mniej udane były wyprawy następcy Olega – Igora Starego w latach 941 i 944, po których ruskie kupiectwo utraciło część przywilejów na bizantyjskich rynkach. Następczyni i żona Igora, księżna Olga, nawiązała pokojowe stosunki z imperium, odwiedziła Konstantynopol na czele poselstwa i prowadziła negocjacje z cesarzem Konstantynem VII Porfirogenetą. Próby Światosława Igorewicza umocnienia się w Dolnym Naddunaju podczas kampanii z lat 968 i 969–971 zakończyły się niepowodzeniem. Ruś Kijowska została zmuszona do zrzeczenia się posiadłości na Krymie (z wyjątkiem wschodniej części, gdzie w połowie X wieku powstało księstwo Tmutarakańskie) i została wyparta z Naddunaju oraz odcięta od Morza Czarnego. Nowy etap stosunków między Ruś Kijowską a Bizancjum nastał za panowania Włodzimierza Światosławowicza, który poślubił siostrę cesarza Bazylego II Bułgarobójcy – Annę i zepchnął Bizancjum na Krymie. Jego następca, Jarosław Mądry, kontynuował pokojową politykę wobec Bizancjum, mimo wojny z imperium w 1043 roku, sprowokowanej przez cesarza Konstantyna IX Monomacha.
Znaczące miejsce w „bizantyńskiej wspólnocie narodów” zajmowała Ruś Kijowska. Stworzona w połowie IX wieku przez wybitnych działaczy kościelnych i kulturalnych – świętych Cyryla i Metodego – słowiańska piśmienność zaczęła docierać na Ruś jeszcze przed przyjęciem chrześcijaństwa, jednak rozpowszechniła się dopiero po chrzcie Rusi Kijowskiej, ponieważ chrześcijańskie nabożeństwa nie mogły odbywać się bez ksiąg liturgicznych. Pierwszymi duchownymi na Rusi byli Grecy i prawdopodobnie Bułgarzy. Cerkiew Rusi Kijowskiej (w randze metropolii) pozostawała w kanonicznej jurysdykcji Patriarchatu Konstantynopolitańskiego. Z nielicznymi wyjątkami (Hilarion, Klemens Smolatycz), metropolitami w Kijowie byli Grecy wysyłani z Konstantynopola. Na Rusi, pod koniec X i w XI wieku, szybko i na szeroką skalę przyswajano bogate dziedzictwo kultury bizantyńskiej. Odegrało ono ogromną rolę w rozwoju piśmiennictwa, tworzeniu i działalności szkół architektów, malarzy, mozaikarzy, jubilerów i innych.
Wejście Rusi Kijowskiej w epokę rozbicia dzielnicowego w połowie XII wieku zakłóciło jej jednolitą politykę zagraniczną. Od tego czasu księstwa, które tworzyły federacyjną staroruską państwowość, prowadziły niezależne relacje z państwami obcymi. Stosunki z Bizancjum przejmują głównie Księstwo Halickie i Księstwo Wołyńskie. Ich książęta opierali się na Bizancjum w sprawach polityki zagranicznej, angażowali się w sprawy cesarstwa (w 1164 roku halicki książę Jarosław Wołodimerowicz udzielił schronienia przyszłemu cesarzowi Andronikowi I Komnenowi), pomagali imperium bronić się przed koczownikami (w 1197 lub 1198 roku halicko-wołyński książę Roman Mścisławowicz rozgromił Połowców zagrażających Konstantynopolowi). Jednakże rozpad Rusi Kijowskiej i jej podbój przez Mongołów-Tatarów uniemożliwiły dalsze kontakty Rusi z Bizancjum.

Krótka historia Bizancjum (zobacz wideo poniżej↓)
Wideo jest udostępnione w języku ukraińskim, ale za pragnieniem można włączyć napisy (opcja „Napisy”) w dogodnym języku (opcja „Ustawienia”)

Ruś Kijowska

Pierwsze pewne wzmianki o Rusach pochodzą z 839 roku z kroniki frankijskiej „Annale Bertynskie”, gdzie napisano, że Rusami nazywali się przedstawiciele poselstwa, które przybyło z północy do Cesarstwa Bizantyjskiego. Po raz drugi Rusowie głośno ogłosili o sobie w 860 roku, kiedy przeprowadzili morską wyprawę na Carigrad, złupili przedmieścia stolicy i bez przeszkód odpłynęli – tak opisały te wydarzenia greckie świadkowie.
Procesy państwotwórcze na Środkowym Dnieprze badacze łączą z pojawieniem się znanego szlaku handlowego ze Skandynawii do Konstantynopola, który otrzymał nazwę „szlak od Waregów do Greków”. Znaczna część tego szlaku przebiegała Dnieprem, a Kijów był ważnym punktem przesiadkowym, który pozwalał kontrolować handel rzekami Dnieprem, Prypecią i Desną, a także miejscem, w którym podróżni Normanowie zatrzymywali się na pewien czas, aby uzupełnić zapasy. Na czele z Normanami wokół Kijowa pod koniec IX wieku zaczyna formować się nowy związek plemion, którego rdzeniem byli Polanie. W szczególności w źródłach greckich wspomniana jest umowa Rusko-bizantyjska z 911 roku, która potwierdza istnienie państwa wikingów na zboczach Dniepru.
Od pierwszej połowy X wieku znany jest pierwszy, potwierdzony w źródłach zagranicznych, władca państwa kijowskiego – Igor Stary, którego „Powieść minionych lat” nazywa księciem. Kronikarskie informacje o ustroju państwa z tamtych czasów uznawane są za bardziej wiarygodne. Ważną rolę w zarządzaniu odgrywała wówczas drużyna książęca, która uczestniczyła w wyprawach oraz zbieraniu danin od podbitych plemion słowiańskich. Zebrane daniny (futra, miód, skóry, wosk, niewolnicy) były eksportowane głównie do Bizancjum, a uzyskane środki przeznaczano na zakup broni, dóbr luksusowych i wina. Gdy warunki handlowe przestały odpowiadać księciu, w 941 roku zorganizował nieudaną wyprawę na Konstantynopol, po której zawarto nowy traktat handlowy między Rusią a Bizancjum w 944 roku. „Powieść minionych lat” opisuje, jak Igor próbował uzyskać większe daniny od podbitych plemion słowiańskich, co doprowadziło do powstania Drewlan i zabicia księcia w 944 lub 945 roku. Olga, wdowa po Igorze, okrutnie zemściła się za śmierć męża. Przeprowadziła reformę podatkową, porządkującą zbieranie danin i wprowadzającą pogosty (miejsca ich zbierania); nawiązała stosunki dyplomatyczne z cesarzem niemieckim, papieżem oraz Bizancjum, a także przyjęła chrześcijaństwo. Księstwo Kijowskie Olga przekazała w 964 roku Światosławowi (synowi Igora), który był wojowniczym poganinem i niemal całe życie spędził na wyprawach – był ostatnim „prawdziwym Waregiem” na książęcym tronie. Podporządkował sobie Wiatyczów, Jasów i Kumanów, rozgromił Chazarski Kaganat, państwo chazarów na wschodzie, prowadził zwycięskie wojny z Bułgarami i Bizancjum, a nawet planował przeniesienie stolicy swojego państwa do Perejasławca. Jednak w 971 roku, oblężony w twierdzy Dorostol, musiał zwrócić zdobyte ziemie i wrócić do Kijowa. W drodze powrotnej, niedaleko porohów Dniepru, został zabity przez Pieczyngów, którzy byli w zmowie z cesarzem. Podział Rusi przez Światosława między jego trzech synów (Jaropołka, Olega i Włodzimierza) doprowadził po jego śmierci do pierwszych waśni wewnętrznych, z których zwycięsko wyszedł Włodzimierz. W czasie rządów Włodzimierza Światosławowicza (978–1015) Ruś znacznie się powiększyła dzięki podbojowi i przyłączeniu Czerwonej Rusi, Zakarpacia i Korsunia. Ruś Kijowska stała się wówczas największym państwem Europy, liczącym ponad 5 milionów mieszkańców i obejmującym obszar 800 tys. km². Ustrój społeczno-ekonomiczny państwa nie różnił się od ustroju innych ówczesnych państw europejskich. Podstawą było gospodarstwo naturalne, wspólne posiadanie ziemi, rolnictwo żarowe i hodowla zwierząt. Włodzimierz przeprowadził reformę samorządową, likwidując plemienne autonomii i obsadzając urzędy swoimi namiestnikami. W 988 roku ogłosił przyjęcie chrześcijaństwa z Bizancjum, ochrzcił kijowian w Poczajni, zbudował pierwszą kamienną świątynię – cerkiew Dziesięcinową, i wprowadził „Statut o sądach cerkiewnych i dziesięcinach”. W przeciwieństwie do prób Olgi i Askolda, jego działania objęły szerokie warstwy ludności i stały się decydującym krokiem w dalszej historii ziem ukraińskich. Przeprowadził reformy administracyjną, monetarną i wojskową: obsadził namiestnikami wielkie miasta, bił własne złote i srebrne monety, a ziemie przygraniczne rozdawał wiernym wasalom w zamian za organizację obrony. Z jego polecenia zbudowano system umocnień obronnych, znanych jako „Wały Zmijowe”, które rozciągały się na 1000 km.
Pomimo tych znaczących zmian i wzmocnienia w ustroju państwa, po śmierci Włodzimierza Ruś weszła w okres walk wewnętrznych w latach 1015–1019. Zwycięstwo w konflikcie z braćmi odniósł Jarosław Mądry (1019–1054), który do 1036 roku rządził Rusią wspólnie z bratem Mścisławem. Ten władca ostatecznie rozgromił Pieczyngów, którzy od dawna wyrządzali znaczące szkody Rusi Kijowskiej, a na miejscu zwycięstwa zbudował w Kijowie Sobór Mądrości Bożej (Sofijski), który stoi do dziś. W latach 1037–1039 stworzono pierwszy zbiór kronik, założono pierwsze warsztaty książkowe. Powstała Kijowsko-Pieczerska Ławra, a na urząd metropolity kijowskiego wybrano Hilariona. Przeprowadzono reformę sądową – wprowadzono pierwszy na Rusi zbiór praw – „Prawda Ruska”. Na południu przyłączono ziemie Porosza, na zachodzie – szereg ziem Królestwa Polskiego. Jarosław Mądry szeroko stosował dyplomację matrymonialną, aktywnie wydając córki za mąż za władców europejskich.
Śmierć Jarosława Mądrego w 1054 roku zapoczątkowała nowy okres walk wewnętrznych między jego synami (Izjasławem, Światosławem i Wszewołodem). Stałą praktyką stały się zjazdy książęce, wynikające z potrzeby opracowania prawa, czego efektem był dokument „Prawda Jarosławowiczów” z 1072 roku. W 1097 roku Włodzimierz Monomach zwołał zjazd książąt w Lubeczu, na którym wprowadzono nową zasadę dziedziczenia tronu książęcego – zasadę dziedziczenia dzielnicowego, co utrwaliło feudalne rozdrobnienie feudalne. Proces ten został na pewien czas wstrzymany przez Włodzimierza Monomacha, który po powstaniu w 1113 roku został zaproszony przez mieszkańców Kijowa na tron. Za jego panowania zbudowano pierwszy most przez Dniepr, a on sam opracował dodatek do „Prawdy Ruskiej” – „Ustawę”. Dzięki sprawnym działaniom wojskowym i dyplomatycznym kontrolował dwie trzecie państwa Jarosława i aktywnie bronił miasta przed najazdami Połowców.
Po śmierci Mścisława, najstarszego syna Włodzimierza Monomacha, w 1132 roku Ruś ostatecznie utraciła swoją jedność. Do połowy XII wieku na terytorium dawnego państwa uformowało się około 15 dużych księstw udzielnych, z których każde prowadziło w zasadzie niezależne życie polityczne, jedynie nominalnie uznając zwierzchnictwo wielkiego księcia kijowskiego. Na terenie współczesnej Ukrainy były to: Księstwo Kijowskie, Czernihowskie, Perejasławskie, Wołyńskie i Halickie. W późniejszych kronikach z tego okresu (rok 1187) po raz pierwszy pojawia się toponim „Ukraina”. Rozpoczął się aktywny proces walki o władzę. Według obliczeń Stepana Tomaszewskiego, w Kijowie między 1146 a 1246 rokiem władcy zmieniali się 47 razy; powracając kilkakrotnie na tron, rządziło tam 24 książąt, przy czym 35 rządów trwało krócej niż rok każdy. Głównymi siłami w rywalizacji na ziemiach ukraińskich były ruskie rody: siewierscy Olgowicze, wołyńscy Mścisławowicze, haliccy Rostysławicze oraz połowieckie klany: donieccy Olberłujewicze, przyazowscy Tertrywicze i naddnieprzańscy Kajewicze.

Krótka historia Rusi Kijowskiej (zobacz wideo poniżej↓)
Wideo jest udostępnione w języku ukraińskim, ale za pragnieniem można włączyć napisy (opcja „Napisy”) w dogodnym języku (opcja „Ustawienia”)

Księstwo Halicko-Wołyńskie

Księstwo Halickie oddzieliło się od Kijowa w 1097 roku i osiągnęło największą potęgę za czasów Jarosława Ośmiomysła (1153–1187), księcia halickiego, który stworzył silne państwo, rozwijał miasta oraz walczył z Połowcami. Za jego rządów księstwo sięgało do Dunaju i Morza Czarnego, a także prowadziło zwycięskie wojny z Węgrami i Polakami. Księstwa Halickie i Wołyńskie istniały oddzielnie, jednak w 1199 roku książę wołyński Roman Mścisławowicz zdobył Halicz i utworzył jedno Księstwo Halicko-Wołyńskie. W 1203 roku opanował także Kijów, który po zniszczeniu przez Andrzeja Bogolubskiego w 1169 roku utracił dawne znaczenie. W tym czasie książę Roman stworzył potężne państwo, a papież Innocenty III zaproponował mu koronę królewską pod warunkiem przejścia na katolicyzm, co Roman odrzucił. Po jego śmierci w trakcie wyprawy na Polskę, w latach 1205–1238 w państwie dominowała oligarchiczna elita bojarów. W 1238 roku syn Romana, Daniel Halicki, powróciwszy z węgierskiego wygnania, zdobył Halicz i objął pełnię władzy nad księstwem. Po najazdach Mongołów na Europę Środkową w bitwie pod Jarosławiem w 1245 roku ostatecznie pokonał opozycję bojarów. Otrzymawszy od Mongołów jarłyk na panowanie, rozpoczął odbudowę twierdz, wzniósł mury w Krzemieńcu i Chełmie, przenosząc stolicę do tego ostatniego miasta. Po wzmocnieniu swojej pozycji w 1252 roku rozpoczął wojnę z Mongołami. Szukając wsparcia, w 1253 roku w Drohiczynie przyjął koronę królewską od papieża Innocentego IV, który ogłosił krucjatę przeciw Mongołom, lecz ta nie doszła do skutku. W wyniku tego Daniel odmówił przyjęcia misjonarzy katolickich i zerwał kontakty z kurią papieską. Brał udział w wojnie o tron austriacki, prowadził wyprawy wojenne na Czechy, Polskę, Litwę oraz ziemie Jaćwingów, ale w 1258 roku uznał władzę mongolską, odnowił jarłyk na swoje księstwo i zburzył fortyfikacje swoich miast.
Po śmierci Daniela w 1264 roku na tronie zasiadł jego syn, Lew Daniłowicz (1264–1301). Przeniósł stolicę do nowo założonego Lwowa, prowadził wojny z Węgrami (przyłączając Mukaczewo) i Polakami (zdobywając ziemię lubelską). Po śmierci Lwa władzę przejął jego syn, Jerzy I (1301–1308), który stracił ziemię lubelską, przeniósł stolicę do Włodzimierza Wołyńskiego, tytułował się „królem Rusi, księciem Włodzimierskim”, nawiązał sojusz z Zakonem Krzyżackim przeciw innym słowiańskim księstwom oraz założył w 1303 roku prawosławną Metropolię Halicką. W 1325 roku na tron zaproszono polskiego księcia Bolesława Trojdenowicza, znanego jako Jerzy II Bolesław. Za jego rządów rozpoczęła się intensywna polonizacja ziem ukraińskich. W 1340 roku, po otruciu Jerzego II przez niezadowolonych bojarów, jednolite państwo halicko-wołyńskie przestało istnieć.

Krótka historia Księstwa Halicko-Wołyńskiego (Królestwa Ruskiego) (zobacz wideo poniżej↓)

Wideo jest udostępnione w języku ukraińskim, ale za pragnieniem można włączyć napisy (opcja „Napisy”) w dogodnym języku (opcja „Ustawienia”)

Państwo Gnieźnieńskie. Królestwo Polskie

Civitas Schinesghe (po łacinie – Polonia) — pierwsza zapisana nazwa związana z Polską jako jednostką polityczną (nazwa będąca latynizacją hrady knezske lub grody książęce, czyli „książęce grody / oppidia”), po raz pierwszy wzmiankowana w latach 991-992. Oryginalny akt nie zachował się, ale jest wymieniany w papieskich rejestrach XI wieku pod nazwą „Dagome iudex”. W akcie tym wspomniano, że książę z dynastii Piastów – Mieszko I – zarządzał „unam civitatem in integro, que vocatur Schinesghe” („całym państwem, które nazywa się Schinesghe”). Chociaż nazwa Polska wyraźnie nie została wspomniana, nazwa „Schinesghe” prawdopodobnie odnosiła się do Gniezna, jednego z głównych osiedli zachodniosłowiańskiego plemienia Polan. Książę Mieszko przyjął chrzest po ślubie z księżniczką Dobrawą Czeską w 966 roku. W roku 1000, podczas zjazdu gnieźnieńskiego, utworzono pierwszą polską archidiecezję, a syn Mieszka, książę Bolesław I Chrobry, został uznany za cesarza i współwładcę Ottona III, cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego.
Mieszko I i jego następca Bolesław I Chrobry (967–1025) w walce z niemieckimi władcami łączyli ziemie polskie. Na zachodzie prowadzili walki z Cesarstwem Niemieckim o Pomorze, na południu, w konfliktach z Czechami, włączyli Śląsk i Małopolskę z Krakowem, a na wschodzie mierzyli się z integracyjnymi dążeniami Rusi Kijowskiej, konsolidującej plemiona wschodniosłowiańskie (Grody Czerwieńskie i Przemyśl przechodziły z rąk do rąk). W 1025 roku Bolesław I Chrobry został koronowany, a państwo nazwano Królestwem Polskim. Wykorzystując prawo książęce, władca nakładał na ludność daniny naturalne i obowiązki, wspierał rozwój rzemiosła, umacniał centra obronne — grody. Z książęcej drużyny powoli wyłoniła się warstwa właścicieli ziemskich (możnowładców) i rycerzy-szlachty (władyków). Chłopi – kmiecie – podlegali wyłącznie królowi. Potrzeby administracji państwowej wymusiły utworzenie prowincji i ich aparatu administracyjnego. Stolicą było Gniezno, potem Poznań, a od połowy XI wieku – Kraków.
Po Bolesławie I Chrobrym rozpoczęła się walka o tron między jego spadkobiercami, co zbiegło się z umacnianiem możnowładztwa i rycerstwa feudalnego. W wyniku wewnętrznych konfliktów powstało wiele małych księstw, a niemieckie państwa oraz bałtyckie plemiona Prusów i Jaćwingów jeszcze bardziej zagrażały ziemiom polskim. Aby powstrzymać Jaćwingów, książę Konrad I Mazowiecki w 1226 roku zaprosił na swoje ziemie rycerzy Zakonu Krzyżackiego, którzy wkrótce, wspólnie z Zakonem Kawalerów Mieczowych, utworzyli własne państwo i zaczęli podbijać ziemie słowiańskie i bałtyckie z pomocą cesarstwa i papiestwa. W połowie XIII wieku ziemie te zostały spustoszone przez Mongołów, ale nie udało im się tam utrzymać.
Kujawski książę Władysław I Łokietek (1260–1333) zdołał na różne sposoby zjednoczyć większość księstw i w 1320 roku zdobyć koronę. Jego politykę jednoczenia i konsolidacji kontynuował Kazimierz III Wielki (1310–1370), który wiele uczynił dla wzmocnienia władzy: podzielił kraj na województwa i kasztelanie, przeprowadził reformę monetarną, prowadził aktywną politykę zagraniczną. Był ostatnim z dynastii Piastów. Po nim tron objął węgierski król Ludwik I Wielki z dynastii Andegawenów (1326–1382), ożeniony z siostrą Kazimierza. Ludwik hojnie rozdawał przywileje miastom i szlachcie, pragnąc wzmocnić swoją pozycję.
Po jego śmierci Polska i Litwa zawarły Unię w Krewie (1385), a książę Jagiełło, żeniąc się z córką Ludwika I Wielkiego – Jadwigą, przyjął katolicyzm i jako król Władysław II Jagiełło (1362–1434) rządził Polską i Wielkim Księstwem Litewskim, dając początek dynastii Jagiellonów. Pod jego wodzą, w lipcu 1410 roku, armia polsko-litewska, wspierana przez oddziały z Rusi i Czech, zadała druzgocącą klęskę wojskom Zakonu Krzyżackiego, który sprzymierzył się z władcami 12 krajów Europy, pod Grunwaldem. Klęska ta oraz późniejsza wojna trzynastoletnia całkowicie osłabiły pozycję zakonu i pozwoliły przyłączyć do Polski Pomorze Wschodnie, część Prus i uzyskać dostęp do Morza Bałtyckiego.
Władysław II Jagiełło i jego następcy kontynuowali walki z Niemcami na zachodzie, jednocześnie zwracając coraz większą uwagę na wschód. W XV wieku Polacy współdziałali w odpieraniu najazdów tureckich, a Jagiellonowie zasiadali na tronach Czech i Węgier. W kraju królowie nadawali coraz to nowe przywileje szlachcie – między innymi przywilej cerekwicki z 1454 roku, który faktycznie podporządkowywał króla szlachcie. W XV wieku ukształtowała się monarchia stanowa. W 1505 roku król Aleksander wprowadził zbiór praw – konstytucję radomską (Nihil Novi), która ograniczała władzę królewską na rzecz magnatów i szlachty oraz zakazywała królowi wprowadzania jakichkolwiek zmian w państwie bez zgody walnego sejmu.

Коротка історія Польші (дивись відео нижче↓)
Wideo jest udostępnione w języku ukraińskim, ale za pragnieniem można włączyć napisy (opcja „Napisy”) w dogodnym języku (opcja „Ustawienia”)

Złota Orda

Na początku XIII wieku powstało i szybko rozwinęło się potężne mongolskie państwo pod przewodnictwem Czyngis-chana, które po jego śmierci rozpadło się na kilka dużych terytoriów, zwanych ulusami, które z czasem stały się samodzielnymi państwami. Największy z zachodnich ulusów, założony przez chana Batua, wnuka Czyngis-chana, z czasem otrzymał nazwę Złota Orda. Była jednym z najpotężniejszych państw Europy i Azji przez ponad dwieście lat. Charakter kultury Złotej Ordy, kształtowany przez specyfikę politycznego, ekonomicznego i społecznego życia tego państwa, był wynikiem interakcji kultury stepowych koczowników z synkretyczną kulturą miast. Oprócz Mongołów-Tatarów, miasta Złotej Ordy zamieszkiwali także Połowcy, Bułgarzy, Rusini, przybysze z Zachodniej Europy, Azji Środkowej, Krymu, Kaukazu i innych regionów. Centrum Złotej Ordy znajdowało się w dolnym Wołdze, gdzie za Batua założono stolicę – Sarał-Batu, w pobliżu współczesnej Astrachanii (wówczas Hadżi-Tarchan). Za panowania chana Uzbeka stolica została przeniesiona do Sarał-Bereke (miasto założone przez brata Batua, chana Berke, 1255-1266) w pobliżu współczesnego Wołgogradu. W latach 50. XIII wieku Złota Orda stała się całkowicie niezależna od Imperium Mongolskiego. Na czele Złotej Ordy stał chan z rodu Czyngis-chana. W celu rozwiązywania najważniejszych kwestii chan zwoływał zjazd członków dynastii – kurulta. Ustrój polityczny Złotej Ordy miał charakter półwojskowy, co wpłynęło na jej administracyjną strukturę. Złota Orda została podzielona na ulusy, prowincje, okręgi-tumany, tysiące, setki i dziesiątki. Na czele jednostek administracyjno-terytorialnych stali beki, temniki, tysiącznicy, setnicy, dziesiętnicy, którzy byli jednocześnie rządzącymi i dowódcami wojskowymi.
Wybitny dowódca i działacz państwowy Złotej Ordy, beklar-bek Nogaj (1235/1240 – 1300), pod koniec XIII wieku założył półautonomiczną jednostkę państwową na ziemiach między Dobrożdżą (obecnie prowincja Rumunii) a dolnym Dnieprem – Zachodni Ulus. Na przełomie wieków Nogaj stał się na tyle pewny swoich sił, że nawet ośmielił się wyzwać Złotą Ordę. Na północny wschód od obecnego osiedla im. Kotowskiego, nad brzegiem Limanu Kujalnickiego, miała miejsce wielka bitwa między chanem Złotej Ordy Toktą a Nogajem. Liman Kujalnik (po tatarsku – Kughanlyk) znajdował się w samym centrum włości Nogaja. W 1300 roku jego armie starły się tutaj z wojskami chana Tokty. Doszło do znacznej bitwy, której wynik zadecydowało zdradzenie przez kilku dowódców Nogaja. Tokta zwyciężył. Bitwa nad Kujalnikiem miała wielki wpływ na losy historyczne całej Złotej Ordy i innych państw Europy Wschodniej. Tokta zjednoczył Ordę i na długo przerwał walki wewnętrzne w chanacie. Po zwycięstwie nad Nogajem chan Tokta przekazał ziemie nad Dunajem pod zarząd swojemu synowi Ilbasarowi.

Stworzenie Księstwa Mołdawskiego

Na początku VI wieku na lewym brzegu Dunaju osiedliły się słowiańskie plemiona (antowie, sklawinowie), które żyły tu wspólnie z miejscową romanizowaną ludnością geto-frakijską i później zostały asymilowane. W wyniku tego w X wieku powstała wschodnioromańska wspólnota etniczna wołochów — przodków Rumunów i Mołdawian.
Od IX wieku Mołdawię zasiedlali wschodniosłowiańscy przedstawiciele plemion twerców, a później uliczów, którzy założyli tutaj miasta Peresyczeń, Tegiń i Białogród. Od X wieku terytorium Mołdawii wchodziło w skład Księstwa Kijowskiego, a w XII-XIII wieku — Państwa Halicko-Wołyńskiego. Mołdawia była przecinana szlakami handlowymi prowadzącymi z Galicji nad Morze Czarne. Na Dunaju galicyjscy kupcy założyli miasto Mały Halicz (dzisiejszy Galați). W dolinie Dunaju, z Państwa Halicko-Wołyńskiego, osiedlali się uchodźcy-smerdy oraz przedstawiciele innych warstw społecznych — tak zwani berladnicy. Na południu Mołdawii utworzyli oni Księstwo Berladzkie z miastami Berlad, Tekucz i Mały Halicz.
W XI-XII wieku terytorium dzisiejszej Rumunii i Mołdawii było narażone na najazdy koczowniczych plemion — Peczenegów, Polowców, a w XIII wieku — najazd Mongołów-Tatarów. Mołdawia i częściowo Wołoszczyzna znalazły się pod panowaniem Złotej Ordy i weszły w skład terytorium Zachodniego Ułusu. W XII-XIII wieku Wołosi osiedlili się w Wschodnim Karpackim, stopniowo asymilując pierwotną ludność słowiańską oraz ruskich osadników z Ziemi Halickiej. Później Wołosi osiedlili się także w południowych rejonach Galicji.
Początek wypierania Tatarów z terytorium Zachodniego Ulusu związany jest z wydarzeniem opisanym w staroruskim dziele „Krótka opowieść o mołdawskim hospodarze”, które znajduje się w Kronice Woskresieńskiej. Po śmierci Uzbeka, w 1341 roku, Zachodni Ulus został przekazany jego zięciowi Atlamiszowi. Krótkie panowanie Atlamisza przypadało na trudne lata dla Złotej Ordy. Szybkie rozprzestrzenienie się zarazy spowodowało znaczne straty w ludności Złotej Ordy. Skorzystali z tego sekoi z Transylwanii (Węgrzy) pod dowództwem Andrasza Lackfiego, którzy zaatakowali wojsko Atlamisza i odnieśli zwycięstwo w bitwie (1345 r.), w której Atlamisz zginął.
W anonimowym węgierskim źródle „Żywot i czyny Ludwika” podane są pewne szczegóły tej bitwy: „Spotkawszy się z nimi na polu bitwy, pokonali ich razem z ich księciem imieniem Atlamisz, a ten książę został ścięty… Po tym sekoi zaczęli często atakować Tatarów i wracać do domu z wielką zdobyczą. A ci Tatarzy, którzy ocaleli, uciekali do odległych nadmorskich obszarów do innych Tatarów” Oczywiście, „odległymi nadmorskimi obszarami” autor nazywał ziemie Północnego wybrzeża Morza Czarnego — między Dunajem a Dnieprem.
Niedługo po zwycięstwie Lackfiego, wasalskie plemiona wołoskich, podległe Węgrom, zaczęły stopniową migrację na północ Bessarabii. Według legendy zapisanej w kronikach, węgierski król Władysław pokonał lokalnego tatarskiego księcia Neymeta. W składzie węgierskiego wojska znajdował się oddział Wołochów pod dowództwem ich wodza – Dragosza, który poprosił króla o nadanie mu ziem zdobytych od Tatarów.
W międzyrzeczu Prutu i Dniestru Wołosi, oprócz Tatarów, znaleźli także rusinów galicyjskich, którzy zamieszkiwali te tereny od XI-XII wieku. Świadczą o tym znaleziska archeologiczne, w tym ceramika galicyjska. Nawet w dużych miastach Zachodniego Ulusu, takich jak Shehr al-Jedid (Stary Orchej, Mołdawia), istniały duże społeczności galicyjskich rzemieślników.
Około 1359 roku, osiedlenie Wołochów doprowadziło do utworzenia Księstwa Mołdawskiego. Sądząc z zachowanych śladów kultury materialnej, etnogeneza Mołdawian miała miejsce w wyniku mieszania się Wołochów z Rusinami galicyjskimi i Tatarami, z których część przeszła na prawosławie. Potwierdzają to badania opublikowane przez mołdawskiego historyka N. Russieva.
Założycielem państwa mołdawskiego uważany jest wojewoda Bogdan. O Bogdanie wiadomo bardzo niewiele. Sądząc po imieniu, mógł pochodzić ze Wschodniej Europy lub Bułgarii, możliwe jest również, że pochodził z mieszanej wołoskosłowiańskiej rodziny. Węgierska kronika króla Ludwika I podaje: „Bogdan, wojewoda Wołochów z Maramureszu, zbierając Wołochów z tego regionu, potajemnie przeszedł na ziemię Mołdawii, podległą koronie węgierskiej, lecz od dawna opuszczoną przez mieszkańców z powodu sąsiedztwa Tatarów. I choć wielokrotnie musiał stawać do walki z wojskiem samego króla, odniósł zwycięstwo. Wołochów, którzy zamieszkiwali tę ziemię, stało się wielu i przekształciła się ona w królestwo”.
W innym dokumencie, węgierskiej грамоте z 1365 roku, napisano, że Bogdan wraz ze swoimi synami „potajemnie przeszedł z naszego królestwa do wskazanej ziemi mołdawskiej, starając się ją utrzymać ku hańbie naszej wielkości”. Interesujące jest, że źródła muzułmańskie przez długi czas nazywały Mołdawię Bogdanią. Sądząc z tego, formowanie się państwa mołdawskiego miało miejsce przy bezpośrednim lub pośrednim wsparciu tatarskich emirów Północnego Wybrzeża Morza Czarnego. Może to być związane z walką o władzę, która toczyła się wówczas w Złotej Ordzie. Część zwolenników chana Toktamysza po jego klęsce w wojnie z Timurem „poszła do Rumunów i Rusinów (rusinów besarabskich) i w swojej nieszczęsnej i zmiennej doli znalazła się między chrześcijanami-niewiernymi a muzułmanami-wziętymi do niewoli… Nazwa tej grupy to karabogdan”.
W drugiej połowie XIV wieku Księstwo Mołdawskie stopniowo przesuwa się w kierunku Morza Czarnego. Około 1386 roku Mołdawianie przejmują kontrolę nad Akkermanem (Białogród nad Dniestrem, Moncastro). Od tego okresu miasto to pojawia się już jako Cetatea Albă, chociaż jeszcze w 1380 roku na mapie Solera było oznaczone pod turecką tamgą. W tym czasie część muzułmańskiej ludności udaje się na wschód, przy czym znaczna część terytorium Budżaku, aż do początku XV wieku, nadal pozostaje w rękach tatarskich koczowników.
W 1359 roku w wyniku spisku został zamordowany złotoordyjski chan Muhammad Berdibek. To wydarzenie zapoczątkowało serię wojen domowych, które doprowadziły do destabilizacji ulusu Dżuczy.
Krótka historia Mołdawii (zobacz wideo poniżej↓)
Wideo jest udostępnione w języku ukraińskim, ale za pragnieniem można włączyć napisy (opcja „Napisy”) w dogodnym języku (opcja „Ustawienia”)

Wielkie Księstwo Litewskie (WKL).

Począwszy od XIII wieku na Ponimaniu, w walce z niemieckimi rycerzami-krzyżowcami (Zakon Krzyżacki i Zakon Inflancki) oraz książętami halicko-wołyńskimi, kształtuje się litewskie państwo. Pierwsza wzmianka w kronikach znajduje się w Kronice Halicko-Wołyńskiej i pochodzi z 1219 roku. Jednym z głównych celów, dla których powstało Wielkie Księstwo Litewskie, było połączenie wschodniobałtyckich plemion (aukštaitów, Żmudzów (żmudź), części Jaćwingów, Kurów) oraz Rusinów w celu obrony przed rosnącą niemiecką ekspansją i rozprzestrzenianiem się katolicyzmu.
Za założyciela księstwa uznaje się księcia Mindaugasa (1219—1263), który w latach 1230-1240 zjednoczył część wschodniobałtyckich plemion, przyłączył do Litwy Czarną Ruś z miastami (Wołkowysk, Słonim i Nowogródek) i został uroczyście koronowany w 1253 roku w jej centralnym mieście Nowogródek. Później żaden z władców Wielkiego Księstwa nie otrzymał korony, chociaż kwestia litewskiej korony była szeroko dyskutowana, zwłaszcza za czasów Witolda. Mindaugas przyłączył do swojego państwa część ziem Turowo-Pińskich oraz Połockich z miastami Grodno, Połock, Witebsk; odbywał wyprawy na Smoleńsk, Czernihów.
W XIV wieku litewscy książęta z dynastii Giedyminowiczów umiejętnie wykorzystali początek upadku Złotej Ordy w procesie zbierania i podziału ziem ruskich, spustoszonych w połowie XIII wieku najazdem Batu-chana. Proporcja ziem słowiańskich do właściwych litewskich w Wielkim Księstwie Litewskim wynosiła w 1341 roku 2,5 do 1, a w 1430 roku już 12 do 1. Za rządów Giedymina (1316–1341) nastąpiło wzmocnienie jedności terytorialnej księstwa (przyłączono Mińsk, Orszę, Brześć, Pińsk, Turow; podejmowano próby przyłączenia Księstwa Kijowskiego) oraz umocnienie dziedziczności władzy książęcej. „Kronika Litewska” wspomina, że w 1322 roku Giedymin zdobył Żytomierz, Kijów, Kaniów, Czerkasy, Briańsk i Perejasław. W tym samym roku miała miejsce bitwa nad rzeką Irpień, trzy mile od Kijowa. Po stronie Rusi walczyli książę perejasławski Oleg, książę łucki Lew, Roman z Briańska wraz z rycerstwem i wojskami, Stanisław, książę kijowski, oraz Tatarzy. W wyniku zwycięstwa Litwinów Giedymin mianował swoim namiestnikiem Mendoga Holszańskiego, a Stanisław i Roman uciekli do Riazania.
W 1340 roku litewski książę Lubart Giedyminowicz (ochrzczony jako Dymitr) zajął Wołyń. Większość ukraińskich ziem została przyłączona do Litwy za rządów Olgierda. Przyłączył on ziemie czernihowsko-siewierskie (1357–1358), podolskie (1363) oraz kijowskie (1362–1363), pokonując w 1362 roku Tatarów w bitwie nad Sinymi Wodami. Nowe ziemie przyłączano zarówno poprzez podbój, jak i dzięki pokojowym inicjatywom (układy, małżeństwa, związki rodzinne), z przewagą tych ostatnich. Konsolidacja litewskich i białorusko-ukraińskich sił politycznych przebiegała stosunkowo dobrowolnie. Litewscy książęta zastąpili Rurykowiczów w procesie jednoczenia księstw ruskich. Kierowali się zasadą „nic nowego nie wprowadzamy, starego nie zmieniamy”, aktywnie przejmując kulturę ruską: prawo („Ruska Prawda”), język, prawosławie, oraz zawierając liczne małżeństwa z ruską szlachtą. Wielkie Księstwo Litewskie stało się jednym z największych państw Europy. Był to związek wielu ziem, gdzie władzę sprawowała miejscowa szlachta pod zwierzchnictwem wielkiego księcia. Obecny w takim procesie przyłączania element zaborczy historycy czasem minimalizują, podkreślając antyordyńskie ukierunkowanie polityki litewskiej oraz jej tradycjonalizm. Jednak bardziej historyczna jest opinia o umownej naturze stosunków między władcami Wielkiego Księstwa Litewskiego a Złotej Ordy, w wyniku czego powstał litewsko-tatarski kondominium (wspólne władanie) nad ziemiami dawnej Rusi Kijowskiej. Ustrój polityczny Litwy w XIV wieku miał cechy diarchii – współrządzenia władców rezydujących w Wilnie i Trokach. Dopiero pod koniec tego stulecia Wilno uzyskało status miasta stołecznego.
W latach 1381–1384 w Wielkim Księstwie Litewskim miała miejsce pierwsza wojna domowa o władzę między potomkami Giedymina. Zakończyła się kompromisem, który jednak nie zadowolił żadnej ze stron. W 1384 roku herb „Pogoń” stał się godłem państwowym.
Aby wzmocnić wewnętrzną i zewnętrzną pozycję polityczną księstwa w walce z ekspansją zakonu krzyżackiego, umocnić władzę państwową i centralizację, książę Jagiełło 14 sierpnia 1385 roku zawarł unię w Krewie z Polską – umowę małżeńską, na mocy której przyjął katolicyzm i został królem Polski pod imieniem Władysława II (1386–1432). Jagielle nie udało się stworzyć jednolitego państwa, ale unia zapoczątkowała proces zbliżenia Wielkiego Księstwa Litewskiego i Polski oraz stopniowe zmniejszanie roli elementów ruskich w państwie, co stało się jeszcze bardziej widoczne po przyjęciu katolicyzmu przez elitę władzy księstwa w 1386 roku. Proces chrystianizacji Litwy trwał wiele lat, a ostatnią ochrzczoną częścią była Żmudź w 1414 roku.
Niezadowolenie części litewsko-ruskiej szlachty ze zbliżenia z Polską doprowadziło do drugiej wojny domowej. Na mocy ugody w Ostrowie w 1392 roku namiestnikiem Jagiełły na Litwie (od 1395 roku zaczął używać tytułu Wielkiego Księcia Litewskiego) został Witold Kiejstutowicz (1392–1430), jego kuzyn. Prowadził on politykę państwową „wielkiego księstwa na całej ziemi ruskiej”, centralizował władzę, zastąpił książąt dzielnicowych namiestnikami, zlikwidował księstwa kijowskie, podolskie, nowogrodzko-siewierskie i czernihowskie. Pod koniec XIV wieku chan Tochtamysz specjalnym jarłykiem formalnie zlikwidował zależność ziem ruskich od Złotej Ordy, które znajdowały się pod władzą Wielkiego Księcia Witolda. Witold budował na południu ziem ukraińskich system warowni (w Bracławiu, Czerkasach i innych), wznosił twierdze na południowych stepach (liman Dniestru), przeprowadził w latach 1397–1398 dwa zwycięskie wyprawy przeciwko Złotej Ordzie. Za panowania Witolda znacznie rozwinęła się ukraińska kolonizacja terytorialna na południe i wschód, aż po Morze Czarne.
Od 1398 roku państwo litewskie zaczęto nazywać Wielkim Księstwem Litewskim, Ruskim i Żmudzkim.

Powstanie WKL (zobacz wideo poniżej↓)
Wideo jest udostępnione w języku ukraińskim, ale za pragnieniem można włączyć napisy (opcja „Napisy”) w dogodnym języku (opcja „Ustawienia”)

Walka o wpływy na Północnym Wybrzeżu Morza Czarnego.

W połowie XIV wieku północne wybrzeże Morza Czarnego stało się miejscem walki o wpływy kilku europejskich państw. Wielkie Księstwo Litewskie, korzystając z osłabienia Złotej Ordy, dążyło do zdobycia Kijowa i opanowania Zachodniego Podola. Około 1362 roku wielki książę litewski Olgierd przeprowadził udaną kampanię przeciwko Tatarom, której kulminacją była bitwa na Sinich Wodach. Podczas bitwy na Sinich Wodach książę litewski Olgierd zdołał rozgromić wojska trzech emirów, którzy kontrolowali ziemie dzisiejszej południowej Ukrainy — Kotlubieja, Chodzibieja i Demira (Dymitra). Prawdopodobnie Olgierdowi przeciwstawiało się całkiem niewielkie wojsko Zachodniego ulusu pod dowództwem emira (nojon) Demira (Dymitra) oraz tysiączników Chodzibieja i Kotlubieja. Tatarzy zostali pokonani, a pomoc od chana Murada, który niedawno wstąpił na tron, nie nadeszła.
Ulus emira Chodzibieja znajdował się w międzyrzeczu Dniestru i Południowego Bugu. Istnieje pogląd, że w okresie wewnętrznych wojen, które ogarnęły Złotą Ordę, Chodzibiej przekształcił swój ulus w półniezależne państwo. O tym pisał ukraiński historyk J. Daszkiewicz: „Lokalizacja państwa Chodzibieja nie budzi szczególnych wątpliwości — to nadmorski region ówczesnego ‘wielkiego’ Podola”. Siedziba emira znajdowała się na miejscu dzisiejszej Odessy.
Według polskich historyków XVI wieku, S. Sarnickiego i M. Strijkowskiego, nazwa portu i miasta Hadżibej (Kaczibej) oraz Limanu Hadżibejskiego (Kacibejskiego) pochodzi od imienia jednego z emira, uczestnika bitwy na Sinich Wodach, Chodżibieja. W „Opisie starej i nowej Polski” Sarnicki podaje: „Posuwając się ze swoimi wojskami do Borysten i jego ujścia, zniszczył wszystkie umocnienia Tatarów i trzech ich książąt Kadłubacha, Dymitra i Kaczibieja, od którego port Kaczibej wziął swoją nazwę, a jego wojska zostały zniszczone”.
Zgodnie z badaniami serbskiego historyka Aleksandra Uzelaća, który badał archiwum da Poncego, włoskiego notariusza w Kilii, w 1361 roku Demir i Hadżibej (w dokumencie da Poncego nazywany jako Chodża) aktywnie zajmowali się handlem niewolnikami w regionie. W dokumentach da Poncego pojawia się także wcześniej nieznane miasto lub duża osada Dżawara, która prawdopodobnie znajdowała się pod kontrolą „tysięcznika Chodży”. Można przypuszczać, że chodzi o najwcześniejsze wzmianki o mieście Hadżibej (Odessa), które niedługo po bitwie na Sinich Wodach otrzymało imię swojego suwerena — tysiącznika Chodży. Ta postać historyczna będzie wielokrotnie wspomniana w dokumentach aż do końca lat 80. XIV wieku.
W Strijkowskiego czytamy o tej samej bitwie: „Nie wytrzymawszy dłużej frontalnego nacisku Litwinów, Tatarzy zaczęli się mieszać i przerażeni uciekli na wielkie pola. Na polu bitwy pozostali zabici trzej ich książęta: Kuttlubach, Kaczibej (od jego imienia nazwane Solone Jezioro Kaczibej w Dzikich Polach w drodze do Oczakowa) i sultan Dymitr, a wraz z nimi bardzo wielu murzów i ulanów”. W „Solonym Jeziorze Kaczibej” łatwo rozpoznać dzisiejszy Liman Hadżibej. Można przypuszczać, że imię tatarskiego emira nadano nie tylko limanowi, ale także osadzie, która wówczas była administracyjnym centrum małego ulusu, którym rządził emir Hadżibej. Należy dodać, że podczas wykopalisk archeologicznych w Odessie niejednokrotnie znajdowano ceramikę złotoordyńską.
Te informacje są potwierdzane również przez znaleziska archeologiczne dokonane w Odessie przez ekspedycję A. Krasnożona i A. Dobroliubskiego pod koniec lat 90. XX wieku. Odkryli oni na miejscu przypuszczalnej średniowiecznej osady ceramikę złotoordyńską w czerwono-żółte paski, datowaną na połowę XIV wieku.
o tym, jak islam w czasach panowania chana Uzbeka stał się religią państwową Ulusu Dżoczi, w miastach zaczęły powstawać aktywnie meczety. Nie ma wątpliwości, że istniał meczet także w siedzibie emira Hadżibieja. Jak dokładnie wyglądał, możemy teraz jedynie przypuszczać. Najprawdopodobniej osada była tradycyjnym aulem koczowników z dużą liczbą rozkładanych jurt i minimalną liczbą stałych budowli. Dla tureckich i mongolskich koczowników charakterystyczne były mobilne jurty, ustawiane na kołach. Czasami mieściły do kilku setek osób i często były używane jako meczety. Prawdopodobnie taka była również pierwsza meczet w Hadżibieju.
Po bitwie na Sinich Wodach terytorium między Dniestrem a Dnieprem znalazło się pod zależnością Wielkiego Księstwa Litewskiego. W latach 20. XV wieku książę Witold wzniósł kamienny zamek w Koczubieju (tak wtedy nazywała się Odessa).

Kocubej-Koczubej-Koczubijów

11415 – 1510(?) – Wielkie Księstwo Litewskie. Podporządkowanie administracyjne nieznane

Od momentu pierwszego pisemnego wzmianki o Kaczibieje w „Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego” polskiego historyka Jana Długosza (1415 roku) do ostatniego, datowanego na 1472 rok (jarlik chana Mengli Gireja), Kaczibey wspomniano sześć razy w różnych dokumentach. We wszystkich tych źródłach mowa jest o tym, że zamek w tym okresie należał do Litwy i Polski.
Historyk Taras Gonczaruk – doktor nauk historycznych, profesor katedry historii Ukrainy Uniwersytetu im. I. I. Miecznikowa w Odessie, od wielu lat dokładnie bada ten okres historyczny. Mówi, że naukowcom znany jest szereg dokumentów z tego czasu, w których wspomniano Koczubijów (słowiańska wersja nazwy Koczubej). Pierwszy to fragment z „Historii Polski” kronikarza Jana Długosza, w którym wspomniana jest wydarzenie, które miało miejsce podczas „zielonych świąt” 1415 roku. Wtedy to król Polski Władysław Jagiełłonczyk obiecał posłom patriarchatu Konstantynopola i cesarza bizantyjskiego hojna pomoc w zbożu, które mogli zabrać w jego królewskim porcie Koczubijów. Wówczas, podkreśla Taras Gonczaruk, był to jedyny polski port, ponieważ Polska nie miała dostępu do innych mórz. „Źródło wystarczające, cokolwiek mówią, wiarygodne. Jan Długosz – jeden z najlepszych polskich kronikarzy i nie miał żadnych motywów, by kłamać w tej sprawie”. Prawdopodobnie kamienny zamek Kaczibeja został zbudowany w 1421 roku lub nieco później. Pośrednio świadczą o tym wspomnienia flamandzkiego podróżnika Gilberta de Lannoya, który widział przybycie na brzegi Dniestru dużej liczby robotników i materiałów budowlanych z zamiarem budowy zamku lub kilku zamków.
Dwie następne wzmianki o „ziemiach podolskich zamków” datowane są na 1431 rok. Pod słowem „zamek” rozumiano właśnie fortecę, a nie zamek feodalny, zauważa historyk. W 1442 roku król Polski darował Koczubijów podolskiego staroście Teodorowi Buczackiemu (znanemu także jako Jazłowiecki). W tym samym czasie wspomniana jest również nowa ziemia – Peresyp. W wykazie darowanych ziem znajduje się również cło wodne w Koczubijowie, „znajdujące się na nadmorskiej brzegu”. T. Gonczaruk uważa, że forteca wówczas najprawdopodobniej znajdowała się na obecnym Bulwarze Primorskim.
Historyk Nikandr Mołczanowski tak scharakteryzował politykę Wielkiego Księstwa Litewskiego w regionie nad Morzem Czarnym: „Polityka Witolda wobec Tatarów, jeśli chodzi o ziemie Podolskiej Ukrainy, bezsprzecznie osiągnęła błyskotliwy, choć krótkotrwały sukces. Osłabiając wroga i oczyszczając podłoże dla swojej władzy na Podolu aż do brzegów Morza Czarnego, Witold starał się tworzyć tutaj solidne punkty oparcia na wypadek nowych zamieszek i wstrząsów„.
O „mieście” (według średniowiecznych miar), w którym istniało dość aktywne życie, mówi również kandydat nauk historycznych Władimir Piwtorak. Świadczą o tym znaleziska archeologiczne, takie jak monety i ceramika z XIV-XV wieku, odkryte na Bulwarze Primorskim. „Był to umocniony punkt z kilkoma wieżami, którego powierzchnia wynosiła około 0,7 hektara. Jego rozmiar można porównać na przykład do cytadeli fortecy w Białogrodzie-nad-Dniesterzem.” Garnizon wojskowy małej fortecy składał się z 10-15 rycerzy konnych, ich sług, w sumie do 50 osób. „To już było wystarczająco, aby w tamtych czasach strzec takiego obiektu wojskowego” – twierdzi historyk. Co do liczby ludności wokół fortecy, Władimir Piwtorak przypuszcza, że mogła ona wynosić około pięciuset osób. Co do składu etnicznego mieszkańców, to był on dość zróżnicowany, przypuszcza Władimir Piwtorak: „Prawdopodobnie mogli tu być Włosi z Genui. Na pewno kupcy ormiańscy, ponieważ wiemy, że osiedlali się we wszystkich ważnych centrach handlu tamtych czasów, takich jak Kamieniec, Kaffa, Lwów. Bez wątpienia Rusini podolscy oraz szlachta, która tam była – rycerze, to również szlachta ruska, ci, do których później bardziej aktywnie zaczęto stosować termin „Ukraińcy”. Tatarzy, prawdopodobnie, byli albo wojskowymi, albo koczownikami, którzy mogli koczować w okolicy”. Pod koniec XIV wieku Tatarzy zostali głównie wypchnięci przez litewskiego księcia Witolda przez międzyrzecze Dniestru i Dniepru, przy czym część z nich przeszła na służbę do Litwinów. W 1421 roku dyplomata i podróżnik Gilbert de Lannoy w swoim dzienniku relacjonował o tatarskich Litwinach, którzy żyli w okolicy przylegającej do Hadżybeja: „Przejechałem przez Dniestr, Dniepr, na którym znalazłem jednego tatarskiego księcia, przyjaciela i sługę wielkiego księcia Witolda, a także duże osiedle zamieszkane przez Tatarów, poddanych Witolda. Mężczyźni, kobiety i dzieci nie mieli domów, lecz rozkładali się po prostu na ziemi. Ten książę o imieniu Żambo zaoferował mi wiele ryb wędzonych i dał mi sok z łąkowego ranunkula, aby ją przygotować, i dobrze mnie ugościł. Następnie przeprawił mnie, moich ludzi i moje wozy za pomocą swoich Tatarów na drugi brzeg rzeki, która miała szerokość, w dziwny sposób, w małych łodziach, wykonanych z jednego kawałka drewna”. De Lannoy nie był zbyt obeznany z subtelnościami życia i zwyczajami Tatarów. Ci, którzy rozkładali się „po prostu na ziemi”, prawdopodobnie przybyli nad Dniepr niedługo przed przybyciem dyplomaty i po prostu nie zdążyli rozłożyć swoich jurty. Tatarzy, których spotkał flamandzki dyplomata, byli muzułmanami, którzy nadal żyli na swoich ziemiach pod władzą księcia Witolda.
Władimir Piwtorak przypuszcza istnienie niewielkiego kamiennego kościoła dla 20-30 osób, podobnego do greckiego kościoła św. Jana Sucewskiego, który zachował się w Białogrodzie-nad-Dniestrzem. Możliwe, że oprócz kościoła chrześcijańskiego istniał również meczet. Jeśli mówimy o Koczubijowie jako porcie, przez który miała być załadowana duża ilość zboża, musiał on przyjąć ludzi, którzy je transportowali i załadali na statki: „Na złotoordyńskich szlakach handlowych XIII-XIV wieku rozpowszechnione były karawanseraje. Mogę hipotetycznie przyjąć, że coś takiego mogło istnieć również u nas, ponieważ bez tego trudno byłoby zorganizować stałe przebywanie ludzi przez kilka nocy, podczas gdy przeładowują. Jednak same karawany zbożowe były przystosowane do życia w warunkach polowych – mogły wokół ogniska urządzać miejsca do spania, co wystarczało”. Teren wokół Koczubijowa w zasadzie był mało odpowiedni do intensywnego rolnictwa. Należało przeprowadzić głęboką orkę, a wówczas nie było technicznych możliwości, by to zrobić. Ta sama pszenica zaczęła być aktywnie uprawiana dopiero wiele później, a w tamtych czasach była tylko przywożona z północnych regionów. W związku z tym, liczba ludności wiejskiej, jaką sobie wyobrażamy, nie była duża – rozważa historyk.

Ginestra

Pod koniec XIV wieku pojawia się włoska faktoria handlowa Ginestra. Podobnie jak starożytni Grecy, Włosi wywozili z regionu Morza Czarnego zboże i niewolników. Miejsce położenia kolonii genueńskich możemy sądzić na podstawie zachowanych kart nawigacyjnych żeglarzy – portulanów. Na portulanach Ginestra znajduje się w miejscu dzisiejszej historycznej części Odessy. Ginestra była niewielką kotwicowiską dla przechodzących statków handlowych. Dokładne znaczenie nazwy „Ginestra” nie zostało jeszcze ustalone. XIX-wieczny naukowiec z Odessy, F. K. Brun, tłumaczył ją z włoskiego jako „żarnowiec” (rodzaj rośliny). Inni uważają, że nazwa przypomina zmienione słowo „Dniester”. Kandydat nauk historycznych, mediewista (specjalista od średniowiecza) Oleg Ługowy zauważa: „Ginestra była stale oznaczana na kartach żeglarskich XIV-XV wieku i późniejszych, co oznacza, że statki tam zawijały. Musiała więc istnieć jakaś infrastruktura. Nie mamy żadnych informacji na temat jej rozmiarów ani skali. Mapy pokazują punkt, gdzie znajdowała się jakaś infrastruktura, gdzie można było przycumować. Tam można było uzupełnić zapasy wody pitnej, na przykład zaopatrzyć się w jedzenie na dalszą podróż przed następnym punktem – Moncastro, czyli Akkermanem, ponieważ przystanek przed nim znajdował się właśnie tutaj.”.

Wyjście Wielkiego Księstwa Litewskiego z Północnego Wybrzeża Morza Czarnego

Po 1472 roku aż do początku XVI wieku Kaczibey nie jest już wspomniany w żadnych źródłach. Znane jest natomiast, że w 1492 roku Mengli Girej na miejscu litewskiej twierdzy Daszów zbudował nową fortecę – Açı-Kale (Oczaków).
Z tego można wyciągnąć wniosek, że w okresie między 1472 a 1492 rokiem Wielkie Księstwo Litewskie utraciło dostęp do Morza Czarnego. Najbardziej prawdopodobną datą tego wydarzenia jest rok 1482, czas wyprawy na Kijów. Całkowicie logiczne jest, że przygotowując się do aktywnego oporu wobec Litwy, Mengli Girej musiał uwzględnić obecność kilku litewskich zamków w bezpośrednim sąsiedztwie jego terytoriów. Przede wszystkim chodzi o Daszów i Kaczibey. Pozostawienie ich w swoim tyle było niebezpieczne.
Pośrednio o tym, że to właśnie w 1482 roku upadły litewskie punkty oporu w rejonie między Dniestrem a Dnieprem, świadczą następujące wydarzenia. W 1484 roku sułtan osmański Bajazyd II prowadził ofensywną wojnę przeciwko Księstwu Mołdawskiemu. W sierpniu obległ fortecę Czetatja Albę (Akkerma, Białogród nad Dniestrem, Moncastro). Na pomoc sułtanowi przyszedł jego sojusznik Mengli Girej na czele 50-tysięcznej armii. Aby podejść do Akkerma, Mengli Girej musiał przejść przez terytoria Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Oczywiste jest, że do tego czasu wszystkie litewskie zamki były już albo zniszczone, albo znajdowały się pod kontrolą Tatarów. Ponadto wiadomo, że właśnie od tego okresu granice między Chanatem Krymskim a Imperium Osmańskim ustaliły się wzdłuż Dniestru. Należy również zwrócić uwagę na uwagi F. Petrunia, który rozważając kwestie przynależności terenów między Dniestrem a Dnieprem, pisał, że litewscy i polscy feudałowie „opuscili ten obszar najpóźniej w latach 80-tych XV wieku”. Nic dziwnego, że już dziesięć lat później Tatarzy zbudowali na miejscu litewskiego miasteczka Daszów niewielką fortecę Oczaków (Oziu).
Do końca XV wieku polityka króla polskiego i wielkiego księcia litewskiego Kazimierza IV Jagiellończyka w Północnym Wybrzeżu Morza Czarnego poniosła całkowitą klęskę. Na kilka wieków tereny południowej Ukrainy stały się strefą nieustannych konfliktów zbrojnych.
Do końca XV wieku port Hadżibej podupadł, zwłaszcza po tym, jak w 1453 roku Osmanowie zdobyli Konstantynopol, blokując przejście przez cieśniny czarnomorskie dla statków Genueńczyków i Wenecjan. Wielkie Księstwo Litewskie nie było już w stanie bronić swoich odległych i mało zaludnionych terenów. Ostatecznie Imperium Osmańskie i Chanat Krymski zdobyły tereny między Dniestrem a Dnieprem.