Na 70 – m latom XIX stulecia Odessa osiągnęła wspaniałe powodzenia po obrotach handlu morskiego, mnogoludnosti, bogactwu kupieckich kapitałów, a także jaskrawym paleniskom kultury, widocznym dla powodzeń na polu dobroczynności i oświaty. Takim obrazem, obok z romantycznym imieniem Południowej Palmiry, Odessa jeszcze i pewnie zajęła swoje miejsce wśród najbardziej znaczących miast Europy.
Jeśli ocenić ówczesne osiągnięcia miasta tradycyjnie miarą „siedmiu cudów”, to w tamtym „złotym wieku” dobrobytu Odessy z pewnością należały do nich:
- Port i jego znana na całym świecie morskim Zatoka Kwarantannowa z estakadą zbożową;
- Gigantyczne schody bulwarowe, które swoimi dziesięcioma marszami z 192 kamiennymi stopniami prowadzą do portowych przystani;
- Nadmorski bulwar utrzymany w duchu Wysokiego Renesansu Włoskiego – uroczysta fasada Południowej Palmyry, jako stolicy żyznej Ukrainy Stepowej;
- Giełda zbożowo-eksportowa, która wtedy nie miała sobie równych pod względem obrotów, do bicia pulsu której przysłuchiwały się rynki zbożowe całej Europy i Lewantu, zwłaszcza w trudnych dla nich latach nieurodzaju;
- Największy, wówczas, uniwersytet;
- Najnowocześniejszy w ówczesnym imperium wodociąg, który również w tamtych czasach stanowił prawdziwą dumę naszego miasta
Niestety! Wśród cudów Odessy już nie figurował słynny i w imperium i w Europie Teatr Miejski. W noc na 2 stycznia 1873 roku niebo Odessy rozjaśniło się złowieszczą łuną, i na wynikający ranek mieszkańcom Odessy zostawało najwyżej smucić się o zagładzie teatra.
Ale Odessa już nie myślała siebie bez namiętności teatralnego życia i dlatego odrodzenie teatru było lisz sprawą najbliższej przyszłości. Teatr odrodził się, ale nie na jałowym miejscu. Kącik Odessy na przecięciu ulicy Greckiej i Studziennej uliczki od dawna korzystał ze sławy chlebnego miejsca. W lata, poprzedzające opisywanym wydarzeniom, swe miejsce w wyżej wymienionej hierarchii «siedmiu miejskich cudów» po prawie zajmowali rozsławione na całą Europę chlebowy „magaziejny” (mówiąc językiem współczesnym – składy) – zasieki Odessy jak spichlerze światowego znaczenia. W lepsze urodzajne lata składy przekraczały o jedną nawigację w porcie do 80 procentów całego urodzaju zbożowych chlebów Ukrainy Stepowej. Dlatego, do wszystkich swoim głośnym imionom i tytułom, Południowa Palmira w międzynarodowych giełdowych kołach nosiła znakowy tytuł «chlebowego miasta».
Jeden z takich magazynów znajdował się w wyżej wspomnianym miejscu i należał do rodziny odesskich kupców Wielikanowych, przynosząc co roku znaczne zyski i zapewniając wysoką pozycję w świecie kupieckim miasta. Jednakże w połowie lat 50. XIX wieku nowo wynaleziony telegraf elektromagnetyczny połączył „z prędkością iskry elektrycznej” Odessę z międzynarodowymi rynkami w Paryżu i Londynie. W ciągu kilku dni gorączkowe spekulacje zbożowe z regionu Stepowej Ukrainy, które wcześniej pozwoliły zgromadzić kapitał „odesskim Rothschildom”, stały się tylko wspomnieniem giełdowego świata Południowej Palmyry w kupieckim kasynie. Nawet pół wieku później potomkowie szlachetnych kupców – od sprytnych faktorów do drobnych maklerów – „spełniających zachcianki” – ojcowie znanych z przekazów Ilfa i Petrowa „pikowanych kamizelek” – wciąż narzekali przy stolikach kawiarni „Fankoni” na złote dni „zbożowego boomu”. Wraz z nadejściem kolei żelaznych do Odessy i budową ogromnych elewatorów Zbożowego Miasteczka na przedmieściach, wykorzystanie ziemi w centrum Odessy na magazyn stało się całkowicie nieopłacalne.
I wtedy kupiec Aleksander Wielikanow rozpoczął „sprawę teatralną”. Aby to osiągnąć, musiał przystosować swój zbożowy magazyn do występów dramatycznych trup teatralnych. Co więcej, jeśli projekt nowego budynku teatralnego został nakreślony przez architekta Feliksa Gonsiorowskiego, to wykonawcą budowy został syn kupca – Wiktor Wielikanow.
I oto gazeta „Odeski Wiestnik” z 23 listopada 1874 roku w końcu ucieszyła publiczność: „Dziś odbędzie się pierwszy występ … trupy dramatycznej w nowo wybudowanym teatrze pana Wielikanowa”. W następnym numerze gazety pojawiła się recenzja wydarzenia: „Jeśli chodzi o sam budynek teatralny, większość publiczności była z niego całkowicie zadowolona; mimowolnie dziwiono się, jak można było w takim krótkim czasie zorganizować taki teatr. Publiczność zapewne będzie wdzięczna A. S. Wielikanowowi za budowę takiego teatru w centrum miasta”.
Jednak w antreprenerach – dyrektorach teatru Wielikanow pozostał tylko chwilę. Rozwijający się światowy kryzys gospodarczy, jeśli nawet nie puścił naszego kupca z torbami, to znacznie go zubożył i zmusił w 1875 roku do ustąpienia w sprawach teatralnych swojemu staremu znajomemu, wspólnikowi i sąsiadowi z magazynów zbożowych przy ulicy Greckiej, Fiodorowi Rafalowiczowi. Ten znamienity kupiec, z szacunku do zasług poprzednika, nie pokusił się o przemianowanie teatru Wielikanowa na teatr Rafalowicza i wpisał swoje nowe nabytki do wszystkich miejskich rejestrów jako Teatr Rosyjski.
Rafalowicz zaproponował Miłosławskiemu i jego trupie, w której znajdowali się dość znani w swoim czasie aktorzy: N. Kiriejew, M. Glebowa, N. Nowikow-Iwanow, P. Nikitin, M. Iwanow-Kozielski i nie tylko, aby swoimi występami ozdobili scenę nowo narodzonego teatru.
Jesienią 1875 roku teatr zaprosił widzów na pierwsze premiery.
Trupa Miłosławskiego występowała w teatrze przez kilka sezonów. Z przedstawień tamtego czasu w miejskich kronikach i wdzięcznej pamięci odesskich teatromanów pozostały takie tytuły, jak „Król Lear” Szekspira, „Wesele Kreczyńskiego” Suchowo-Kobylina, „Śmierć Iwana Groźnego” Tołstoja, już dziś zapomniane „Richelieu” Bulwera-Lyttona, „Śmierć przestępcy” Giacometti. W 1877 roku teatr szeroko świętował trzydziestolecie działalności scenicznej Mikołaja Miłosławskiego. Władze Odessy uznały zasługi mistrza dla miasta, wyrażając wdzięczność za to, że udało mu się zgromadzić wokół siebie utalentowaną trupę. W 1882 roku Miłosławski zmarł. Niestety, nie pozostawił godnego następcy na stanowisku twórczego szefa teatru, a regularna trupa rozproszyła się po różnych przedsiębiorstwach teatralnych.
Kolejny okres w historii teatru można nazwać „epoką wielkich gości”. W teatrze odbywały się spektakle i koncerty wielu gwiazd pierwszej wielkości. I tę epokę otworzyła legendarna Francuzka Sarah Bernhardt. Jej występy, obejmujące szereg spektakli, odbyły się z triumfem na scenie teatru w listopadzie 1881 roku. W 1885 roku w teatrze oklaskiwano legendę niemieckiego teatru Ernsta Possarta, a w 1891 roku znakomitą Włoszkę Eleonorę Duse. I to tylko kilka przykładów: oprócz nich scena teatru pamięta występy Ludwiga Barnaya, Jeana Mounet-Sully, Benoît-Constant Coquelina, Marii Sawiny, Marka Kropywnickiego, Marii Zankowieckiej, Panasa Saksahańskiego, Władimira Dawidowa… Na tej scenie występował słynny komik niemego kina Max Linder. A liczba aktorów gościnnych, których historia nie zdołała zapamiętać, jest niepoliczalna.
Przedstawienia różnych wykonawców tradycyjnie grane były w teatrze wieczorami. Jednak jedna z najbardziej widowiskowych dramatów, które Odessa zapamiętała na długo, miała miejsce w teatrze nie wieczorem, lecz późną nocą 19 września 1906 roku. W teatrze wybuchł pożar. Autorem i reżyserem tego dramatu był sam los, a dokładniej zły los, dekoracjami – ściany teatru, a aktorami – nocni strażnicy i strażacy Ochotniczej Straży Pożarnej Odessy. Dla trzech z odważnych strażaków – M. Kaliszewskiego, A. Woronina i D. Rappoporta – zakończyło się to tragicznie – pożar w teatrze zabrał ich życie.
Jednak ogień został pokonany, teatr został odbudowany. Jego dalszy los określiło pojawienie się na ulicy Chersońskiej teatru Sybirakowa, gdzie dramatyczna trupa pozostała przez dobre dziesięć lat. Rozwój postępu technicznego i modne trendy młodego XX wieku przekształciły świątynię Melpomeny na ulicy Greckiej w arenę wydarzeń handlowo-komercyjnych i towarzyskich półsportowych rozrywek, takich jak ring do jazdy na rolkach. W 1910 roku w Odessie odbyła się ogromna Wystawa Sztuki i Przemysłu. Właściciele teatru zareagowali na to wydarzenie: na bazie teatru w 1912 roku zorganizowano ogromne Salony Samochodowe – jeden z pierwszych w imperium.
W tym samym 1912 roku budynek teatru ostatecznie przekształcono w ring do jazdy na rolkach: teraz publiczność przychodziła tutaj nie na spektakle, lecz aby jeździć na rolkach i nawiązywać romanse.
Jednak ściany, które pamiętają głosy wielkich aktorów, wytrzymały i tę próbę. Teatr nie zginął. Nie mógł zginąć – przecież był urodzony w miejscu zbożowym. Czekał jedynie na powrót swojej muz – pięknej Melpomeny, ale oczekiwanie to przedłużyło się na długie lata. Teatr skrył się na jakiś czas, aby głośno ogłosić swoje powroty na nowym etapie.
Ale to już zupełnie inna historia. A jej nazwą jest epoka wielkich wstrząsów, którą otworzyła rewolucja 1917 roku.
Po tekście Aleksandra Suriłowa
Zmieniony i uwolniony od prorosyjskich i imperialnych narracji w 2024 roku – WH
W pierwszych latach władzy radzieckiej w Odessie powstało kilka nowych teatrów: „Czerwony Fakel”, Pierwszy Teatr Robotniczo-Chłopski, Teatr Młodzieżowy, Teatr Futurystyczny i inne. Najbardziej udanym i żywotnym z nich stał się teatr „Massodram” (Warsztat Dramaturgii Socjalistycznej), założony w 1920 roku. W teatrze „Massodram” wychowano szereg znakomitych aktorów. To tutaj swoje pierwsze role zagrała przyszła primadonna Moskiewskiego Małego Teatru, Darina Zierkałowa. Oprócz pracy w „Massodramie” Zierkałowa brała udział w produkcjach w ramach antyrepresyjnych. Najbardziej wyrazistymi rolami z okresu jej życia w Odessie były Anjutka („Władza ciemności” L. Tołstoja), Marjuszka („Nieszczęśliwe losy” W. Kryłowa), Kollet („Zagubiona dziewczyna” L. Lamiura), Julia Tugina („Ostatnia ofiara” A. Ostrowskiego).
„Massodram” zmieniał swoją lokalizację kilka razy: przez pewien czas teatr ten mieścił się w małym budynku na Czerwonym Przechodzie, potem na ulicy Chersońskiej 17 (w budynku, w którym obecnie znajduje się Teatr Ukraiński). W sierpniu 1926 roku, decyzją komitetu miejskiego, teatr „Massodram” został połączony z dzielnicowym Teatrem Dramatycznym imienia Tarasa Szewczenki, który zajmował budynek na rogu ulicy Greckiej i Przechodów Studziennych. Połączeniu nadano nową nazwę – Odesski Rosyjski Teatr Dramatyczny.
1 października 1926 roku odbyła się premiera spektaklu „Eugeniusz Nieszczęśliwy” według sztuki E. Tollera w reżyserii A. Charłamowa – ta inscenizacja stała się punktem wyjścia nowego etapu historii teatru w Odessie. W 1927 roku teatr stał się przedsiębiorstwem państwowym, a jego nazwę nadano imię zmarłego w tym samym roku przewodniczącego odesskiego komitetu gubernialnego, Andrieja Wasiljewicza Iwanowa, osoby mającej bezpośredni związek z działalnością rewolucyjną i bardzo odległą – z teatrem. Tak czy inaczej, teatr nosił imię A. Iwanowa przez osiem dziesięcioleci
Od 1933 roku i do zaczęła wojny artystycznym kierownikiem teatru był reżyser Abraham Trieplew. Pierwsza postawienie Trieplewa w Odessie – «Interwencja» Lewa Sławina.
Latem 1941 roku, po rozpoczęciu niemiecko-radzieckiej wojny 1941-1945, zespół teatru został rozwiązany. Jednak teatr nie był pusty także w latach okupacji: na jego scenie odbywały się koncerty słynnego szansoniście Pietra Łeśczenki, a spektakle wystawiała trupa dramatyczna pod kierownictwem popularnego w przedrewolucyjnej Odessie aktora i impresario Wasyla Wrońskiego. Bezpośrednio po wyzwoleniu miasta w 1944 roku teatr wznowił swoją działalność, prezentując mieszkańcom Odessy nowe spektakle o aktualnej tematyce wojennej.
W latach 50-60. teatr zasłynął nie tylko znakomitymi pracami aktorskimi i reżyserskimi, ale także doskonałą oprawą spektakli: pracowali tu wybitni artyści teatralni. Pod koniec XX wieku teatr w swoich inscenizacjach koncentrował się głównie na współczesnej dramaturgii, wystawiając szczegółowe spektakle psychologiczne i analityczne, poświęcone problemom relacji międzyludzkich, miłosnych i rodzinnych.
Po tekście Jurija Wołczanskogo.
W 2002 roku teatr otworzył się po niemal dwuletnim remoncie. Odnowiło się nie tylko budynek, ale i zespół. Do przedstawicieli „starej gwardii” dołączyła młodzież: w tym okresie do zespołu teatralnego dołączyło 24 nowych aktorów.
Teatr zyskał uznanie nie tylko w swoim mieście, ale także daleko poza jego granicami: świadczy o tym ponad 15 nagród na międzynarodowych festiwalach teatralnych w Ukrainie, Kazachstanie i Polsce.
W 2008 roku teatr nagrażdion Poczesnym listem Gabinetu Ministrów Ukrainy. W grudniu 2009 roku teatrowi nadano status „AKADEMICKI”
2 marca 2022 roku, w związku z szeroko zakrojoną inwazją Rosji, zespół teatralny podjął decyzję o zmianie nazwy teatru. Z jego nazwy usunięto słowo „rosyjski”.
