Antycznym poprzednikiem Odessy było starożytne greckie miasto Port Istrian, które znajdowało się na terenie współczesnej centralnej części Odessy dwa i pół tysiąca lat temu. Pozostałości tego starożytnego miasta zachowały się pod całym Bulwarem Przymorskim na głębokości 1,5 m. Od strony dzisiejszego Teatru Operowego do starożytnego miasta przylegał nekropol (w tłumaczeniu z greckiego: „miasto umarłych”, cmentarz). Wysokie kurhany znajdowały się na Placu Greckim, dopóki nie zostały zniszczone podczas budowy rynkowych budowli Odessy w 1803 roku. Dwa groby znaleziono również w 1910 roku na rogu ulic Europejskiej (dawniej Katarzyńskiej) i Greckiej, a liczne fragmenty antycznych wazonów i amfor odnaleziono w Palais-Royal. Największa liczba antycznych pochówków została jednak odkryta w okolicy Pasażu Teatralnego. W marcu 1823 roku jeden z robotników kopał rów w dziedzińcu budynku Teleschników (Bulwar Przymorski, obok hotelu „Londyński”). Nagle natknął się na grób z pozostałościami ludzkiego szkieletu oraz luksusowymi greckimi wazonami. W dziedzińcu budynku Deliavoza (Pasaż Teatralny na rogu Bulwaru Przymorskiego) odkryto „starożytny grób, jak inne, obłożony prostymi wapiennymi kamieniami”. A w ogrodzie budynku pana Sen-Pri odnaleziono grób z czerwonofigurowym malowanym wazonem. To świadczy o tym, że dzielnice mieszkalne starożytnego miasta na Bulwarze Przymorskim w V wieku p.n.e. składały się z kamiennych budynków z dachami pokrytymi dachówkami, a wewnątrz znajdowały się piece grzewcze. Tam, gdzie dzisiaj znajduje się Port Morza Czarnego, w czasach antycznych również znajdował się port. Najstarszy obszar Portu Istrian odkryto w 1996 roku przez ekspedycję profesora A.O. Dobrolubskiego podczas wykopalisk w pobliżu Pałacu Woroncowa. Pierwsi greccy kolonizatorzy zbudowali tu tymczasowe ziemianki, wykopali doły do przechowywania ziarna oraz zorganizowali miejsca kultu w VI wieku p.n.e., czyli sto lat przed kamiennymi budynkami naprzeciwko hotelu „Londyńskiego”.
ednym z głównych zajęć pierwszych osadników było rybołówstwo. Wokół jednej z ziemianek odkryto dół, w którym znajdowała się zwinięta w beczkę sieć rybacka, z której zachowały się jedynie setki kamiennych i ceramicznych ciężarków rybackich. W pobliżu znajdowały się specjalne naczynia rybne z resztkami kości, solniczka, kilka dużych naczyń, żelazny nóż i osełka. Według naukowców, był to porzucony piwniczny zapas nieznanego rybaka.
Port Istrian był najstarszym i największym z antycznych osad na terenie Odessy. Starożytni Grecy założyli wokół zatoki odesskiej 12 osad. Najważniejsze z nich to: osada Suchi Liman, naprzeciwko obecnego miasta Czarno­mor­sk, osada Żewachowa Góra, na wzniesieniu między Limanem Hadżibejskim a Limanem Kujalnickim, oraz osada Luzanówka, na terenie współczesnego obozu dziecięcego „Młoda Gwardia”..
Osady Luzanówki i Port Istrian znajdowały się po przeciwnych stronach zatoki i były rywalami, ponieważ w IV wieku przed naszą erą granica między terytoriami dwóch największych greckich państw tamtego czasu – Istrii i Olwii – przebiegała przez Liman Hadżibejski. Archeolodzy z Odessy odkryli na Żewachowej Górze unikalne znalezisko. W jednej ze starożytnych półziemianek znaleziono list na ołowianej tablicy, którego wiek sięga 24 wieku. Aristokratom z Olwii o imieniu Protagoras w liście proponowano powrót do domu w związku z tym, że jakieś niekorzystne dla niego wydarzenia się uspokoiły. Zatem Protagoras prawdopodobnie wyruszył w podróż natychmiast, odkładając na bok ważną wiadomość – na szczęście do Olwii stąd był tylko jeden dzień drogi. List ten czekał na archeologów przez dwa i pół tysiąca lat.
Na Żewachowej Górze w V-IV wieku przed naszą erą znajdowało się monumentalne sanktuarium poświęcone starożytnej greckiej bogini Demeter, opiekunce płodności i rolnictwa. W specjalnych jamach kultowych archeolodzy odkryli „dary” starożytnych Greków z wybrzeży zatoki odesskiej dla ich boskiej patronki: amfory, naczynia rybne, eleganckie naczynia czarno-lakowe, pierścienie, brązowe groty strzał, ciężarki rybackie, żelazne noże, a nawet naczynia do perfum. Na cześć Demeter w regionie Morza Czarnego odbywało się specjalne święto – tesmoforie. W święcie brały udział tylko kobiety. Tesmoforie były związane nie tylko z rolnictwem i płodnością, ale także z życiem małżeńskim kobiet. Sanktuarium Żewachowskie znajdowało się na międzynarodowych szlakach handlowych. Dlatego możliwe, że olwiński arystokrata Protagoras nie tylko ukrywał się tutaj przed swoimi problemami stolicy, ale także brał udział w tajemnicach kultowych, „łagodząc bogów” w trudnych dla siebie czasach.
W drugiej połowie IV – na początku III wieku przed naszą erą, Olwia wchodzi w konflikt z sąsiednimi greckimi państwami: Chersoonesem (Krym, na terenie dzisiejszego Sewastopola) i Istrią (w pobliżu ujścia Dunaju). Powód konfliktu jest prosty. Od tego czasu greccy żeglarze nauczyli się podbijać przestrzenie morskie bez orientacji według linii brzegowej (tzw. żeglarstwo kabotażowe – wzdłuż brzegu). Teraz, po wejściu do Morza Czarnego, statki zatrzymywały się w Istrii, a następnie płynęły bezpośrednio do Chersoonesu przez otwarte morze, skracając swoją trasę o połowę i omijając Olwię, która zaczęła ponosić straty. Wchodząc w wojnę z Istrią, Olwia była zainteresowana przeorganizowaniem stref wpływów w regionie w celu podważenia prestiżu swoich potężnych sąsiadów. Port Istrian był przygranicznym posterunkiem państwa Istrii, znajdującym się na granicy z polis Olwii (do którego należała Luzanówka). W wyniku starć wojennych antyczny poprzednik Odessy popada w ruinę jeszcze przed początkiem III wieku przed naszą erą, a osada Luzanówka istnieje jeszcze przez całe stulecie, aż do II wieku przed naszą erą.
Wyginięcie antycznych osad i miast na terenie Północno-Zachodniego Wybrzeża Morza Czarnego jest związane z najazdem dzikich koczowniczych plemion Hunów w 375 roku. Na długie wieki tereny wokół Zatoki Odesskiej przekształciły się w niezamieszkane „Dzikie Stepy”.
(naciśnij na baner, aby czytać dalej)