Ekspansja rosyjska. Wojny rosyjsko-tureckie

Począwszy od końca XVII wieku, Imperium Rosyjskie rozpoczęło aktywną działalność wojskową i polityczną mającą na celu wzmocnienie swoich pozycji w basenie Morza Czarnego, zwiększenie wpływów na Bałkanach i w całej Europie, w tym poprzez tworzenie tymczasowych sojuszy wojskowych i politycznych z innymi krajami Europy przeciwko Imperium Osmańskiemu. Ze swojej strony Turcja również aktywnie przygotowywała się do wojny z Rosją. Chociaż okres szczytowej potęgi wojskowej i politycznej Imperium Osmańskiego już minął, nadal pozostawało ono bardzo groźnym przeciwnikiem. Należy zauważyć, że z obu stron wojny te miały otwarcie zaborczy i imperialny charakter, i w swojej istocie nie miały cech wyzwoleńczych ani żadnych, które miały na celu przywrócenie sprawiedliwości historycznej. W swoim czasie Imperium Osmańskie prowadziło aktywną działalność agresywno-zaborczą, a pod koniec XVII wieku nadszedł czas starć o obce zdobyte terytoria z innym agresywnym i zaborczym imperium, jakim było Imperium Rosyjskie, które praktycznie przez cały swój post-tatarsko-mongolski okres, aż po współczesność XXI wieku, cechowało się agresją i zaborczością. Tutaj należy dodać o odwiecznym, wręcz patologicznym pragnieniu „narodu tytularnego” Imperium Rosyjskiego, aby „obracać” europejskimi narodami: w XVIII-XIX wieku – na Bałkanach (stąd główna motywacja wsparcia walki wyzwoleńczej zniewolonych narodów w regionie bałkańskim, jednak Rosjanie wciąż są dla nich „wyzwolicielami”), na początku XXI wieku – na „rurze gazowej” (dlatego handel gazem dla Rosji nigdy nie był kwestią czysto komercyjną), trochę później – na nuklearnym „Sarmacie” (to zupełnie zrozumiałe: „UkrAincy” bezczelnie nie chcieli zniknąć z politycznej i geograficznej mapy Świata, a europejskie narody im w tym pomagają). A teraz – zupełnie prosto: wojny rosyjsko-tureckie – o ziemie, zasoby i wpływy między dwoma imperiami.
Nie będziemy tutaj szczegółowo omawiać historii wszystkich wojen rosyjsko-tureckich. Ci, którzy chcą bardziej szczegółowo zapoznać się z przyczynami, rozwojem wydarzeń i skutkami tego długotrwałego „żabogadukingu”, w który były wciągnięte, w tym również zniewolone przez te imperia narody, znajdą linki poniżej:
WINNER HORNET (WH), przetłumaczone za pomocą sztucznej inteligencji

Zdobycie Chodżabeja. Pierwsze lata pod panowaniem rosyjskim

Od początku wojny rosyjsko-tureckiej (1787–1791) Chodżabiej został wciągnięty w obszar działań wojennych jako ważny port zaopatrujący oblegany przez Rosjan Oczaków w żywność. Warto zauważyć, że 5 października 1787 roku, gdy wiatr przygnał rosyjską pływającą baterię do Chodżabeja z Oczakowa, jej dowódca, Andriej Wieriewkin, „zobaczył przy tureckim brzegu około 15 statków kupieckich”, które, jak można przypuszczać, przypłynęły do Chodżabeja po zboże. Na rozkaz rosyjskiego dowództwa, kozacy czarnomorscy (dawni zaporoscy) latem i jesienią 1788 roku przeprowadzali rozpoznania w kierunku Chodżabeja. Na przykład 12 sierpnia 1788 roku ataman koszowy kozaków czarnomorskich, Zacharij Czepiga, zdobył tam dwóch osmańskich jeńców, którzy poinformowali, że „w mieście Adżibej… jest do 200 kawalerzystów, z których codziennie przyjeżdżają po wodę i kupują owoce”. Aby przerwać dostawy żywności drogą morską z portu Chodżabeja do Oczakowa, kozacy czarnomorscy pod dowództwem Z. Czepigi podczas swoich rajdów 29 października i 7 listopada 1788 roku spalili w Chodżabeju „brzegowy cejhauz” i magazyny żywności, „gdzie znajdowało się kilka tysięcy ćwierci mąki, kaszy jaglanej i owsa”.
Po zdobyciu Oczakowa (7 grudnia 1788 roku) Chodżabiej jako obiekt do zdobycia wojskowego zainteresował generała-majora Józefa Deribasa. Dowódcą rosyjskiego korpusu, który miał zdobyć Chodżabiej, został mianowany potomek kozacki z Hetmańszczyzny, generał-porucznik Iwan Gudowicz. J. Deribas miał dowodzić awangardą korpusu, składającą się z sześciu pułków kozactwa czarnomorskiego pod dowództwem Z. Czepigi oraz dwóch batalionów regularnej armii rosyjskiej. Warto zauważyć, że przygotowując się do kampanii, w liście z 31 sierpnia 1789 roku do szefa kancelarii G. Potiomkina, Wasilija Popowa, przyszły tak zwany „założyciel Odessy” J. Deribas nazywał osmański Chodżabiej miastem.
Szturm Chodżabeja odbył się faktycznie siłami samej awangardy korpusu pod dowództwem J. Deribasa (on, najwyraźniej, nie chciał dzielić się zwycięstwem z I. Gudowiczem) rano 14 września 1789 roku. Siły wojsk J. Deribasa były podzielone na trzy części: jedna zdobywała fortecę, druga – samo miasto, trzecia odcinała Turkom drogę z fortecy na statki. Szturm trwał około pół godziny. Znaczna flota turecka, która stała w Zatoce Chodżabiejskiej (Odeskiej), otworzyła silny ogień na już zdobyte miasto i tylko bateria wysłana przez I. Gudowicza zmusiła tureckie statki do wycofania się od brzegu, a dwa wrogie statki zdobyli czarnomorscy kozacy. Oddział J. Deribasa stracił 5 żołnierzy i kozaków zabitych, 33 rannych. Turcy stracili około 200 osób zabitych. Ze strony tureckiej „wzięto do niewoli: paszę dwubunczuczny Ahmeta, Bim-paszę, 5 agów, 5 bajraktarów, kapitana statku, 66 osób niższych rangą”. Przyczynę niewielkiej liczby jeńców I. Gudowicz upatrywał w tym, „że wielu Turków uratowało się, odpływając na statki na czterech barkach, które odpłynęły od brzegu podczas bitwy”. J. Deribasa z wygraną pod Chodżabejem powitali G. Potiomkin i A. Suworow. Żona J. Deribasa, Anastazja Deribas, pisała do swojego męża z Petersburga, że stolicę bardzo poruszyło to, że „miał szczęście zdobyć miasto”. Później (3 października 1789 roku) J. Deribas otrzymał order Świętego Jerzego III stopnia „za zdobycie szturmem… 14 września 1789 roku zamku Hadżibej… na oczach całej wrogiej floty”. A. Krasnożon opublikował szereg planów i schematów szturmu Chodżabeja z 1789 roku, sporządzonych przez rosyjskich wojskowych. Ich analiza pozwoliła, między innymi, dokładniej zlokalizować położenie osmańskiej fortecy – na obecnym Bulwarze Nadmorskim w Odessie. A. Krasnożon, jako wiodący badacz historii fortyfikacji w regionie, przeanalizował również znany plan fortecy Chodżabeja sporządzony przez inżyniera Frejanga po szturmie. Według wniosków A. Krasnożona, forteca (zamek), którą w 1789 roku szturmowały wojska J. Deribasa, odpowiadała typologicznie zamkom Wielkiego Księstwa Litewskiego z XV wieku. „Zamek z XV wieku (typu podolskiego) zachował się bez istotnych przekształceń” – zauważa badacz. Tak więc strona turecka słusznie informowała, że w 1765 roku jedynie remontowała fortyfikacje w Chodżabeju, które, jak można przypuszczać, pozostały jeszcze z czasów polsko-litewskich. W przeciwieństwie do osmańskiej, polityka rosyjska w regionie polegała głównie na niszczeniu zdobytych fortec. Nie ominęło to i Chodżabeja. 3 października 1789 roku I. Gudowicz meldował, że „na rozkaz głównodowodzącego zamek Hadżibej został zniszczony dwoma minami”. W wyniku szturmu ucierpiało wiele prywatnych budynków osmańskiego Chodżabeja (jaka fatalna niespodzianka!!! – przyp. WH). Według relacji W. Jakowlewa, po zakończeniu wojny siedemnaście osób, które głównie przebywały w Stambule, zgłaszało „swoje prawa do zrujnowanych podczas szturmu i opuszczonych przez nich budynków w Chodżabeju”. Splądrowane zostały również domy tych, którzy nie uciekli na czas, w tym Greków (tak, plądrowanie budynków cywilnych jest starą rosyjską rozrywką – przyp. WH). Wspomniany wcześniej S. Asporidi później wspominał, jak po szturmie ponownie rozpoczął „handel w swojej splądrowanej kawiarni”, za co otrzymał podziękowania od rosyjskich dowódców, którzy stali się jej nowymi klientami. Regionalista Ołeksandr Deribas uważał, że właśnie w kawiarni S. Asporidi, J. Deribas w 1789 roku świętował udany szturm Chodżabeja. Do zakończenia wojny w Chodżabeju stacjonowały regularne wojska rosyjskie, które przyniosły zniszczenie ludności jego okolic. Znana jest skarga z 1791 roku od ukraińskich chłopów, którym rosyjscy żołnierze z Chodżabeja nawet ukradli kobiety. (oczywiście!… bo pralki i toalety wtedy jeszcze nie istniały, więc trzeba było kraść, co było… – przyp. WH). Najprawdopodobniej, przebywali tu również czarnomorscy kozacy. Na przykład we wrześniu 1790 roku w składzie Czarnomorskiego Wojska Kozackiego był „pułkownik Adżibej”, który raportował Koszowi o sytuacji w tej miejscowości.
Zgodnie z podpisanym 29 grudnia 1791 roku traktatem jaszyńskim, terytorium między Bugiem Południowym a Dniestrem zostało przyłączone do Imperium Rosyjskiego. Osmańska władza w Chodżabeju (Odessie) została oficjalnie zakończona. Opis przyłączonego terytorium w 1792 roku sporządził pułkownik inżynier Frans de Volan. „Przed wojną, — zauważył w opisie, — znajdowały się tu cztery miasta — Oczaków, Adżibej, Adżider i Dubosary oraz 150 wsi, dobrze zaludnionych i urządonych przede wszystkim przez Tatarów”. W styczniu 1792 roku, przyłączone tereny tzw. „obwodu oczakowskiego” zostały przekazane pod zarząd gubernatora katerynosławskiego Wasyla Kachowskiego (no tak, oczywiście, a komu innemu? Przecież „DNR” jeszcze wtedy nie wymyślono: tzw „Noworosja” pojawi się później, przepraszam za spoiler – przyp. WH). Chodżabej pod rosyjską władzą miał być jedynie punktem wojskowym. Planując tutaj budowę koszar, fortecy i osiedli dla greckich marynarzy, którzy walczyli po stronie rosyjskiej podczas poprzedniej wojny, zauważono, że „w ruinach dawnych budynków jest dużo kamieni. Będzie ich wystarczająco na budowę na początek dla tych, którzy mają zostać osiedleni w tym miejscu…”, — pisał o Chodżabeju W. Kachowski w maju 1792 roku. Należy dodać, że „w spadku” po Osmanach rosyjska władza otrzymała nie tylko kamienie budowlane, ale także przystań morska (używana jeszcze w tym samym 1792 roku), latarnię morską, magazyny, studnie itp. W 1793 roku, 800 żołnierzy pod dowództwem inżyniera-kapitana Fiodora Kajzera rozpoczęło budowę rosyjskiej fortecy (w obecnym parku T. G. Szewczenki w Odessie) według projektu F. de Volana.
W przeciwieństwie do oficjalnych władz rosyjskich, kupcy dostrzegali handlowe znaczenie Chodżabeju. 23 stycznia 1793 roku, w wyniku drugiego rozbioru Rzeczypospolitej, do Imperium Rosyjskiego przyłączono tereny Prawobrzeżnej Ukrainy, które od dawna były „spichlerzem Europy”. Kupcy zrozumieli, że zboże z Kijowszczyzny, Podola i Wołynia można teraz eksportować nie przez Gdańsk, lecz przez jeden z portów „obwodu oczakowskiego”. Urodzony w Genui Bartłomiej Galera w 1793 roku pisał do rosyjskiego rządu, że „przyłączenie dawnych województw kijowskiego, bracławskiego i podolskiego” jest „naturalnie przeznaczone do przyłączenia do terenów Oczakowa w celu ich wzajemnego rozwoju”, „gdyż te kraje… są bogate w skóry, słoninę, wosk, miód, bydło, zboże wszelkiego rodzaju”, a magazyny i port do ich eksportu do Europy „nie można lepiej usytuować nigdzie indziej, jak w samym Chodżabeju [Hozia Bey]” (tłumaczenie z francuskiego O. Poliewszikowej). Wyraźnie udało mu się „zainteresować” propozycją faworyta carycy, Platona Zubowa, co doprowadziło do podpisania 27 maja 1794 roku dekretów na nazwisko P. Zubowa i J. Deribasa o budowie w Chodżabeju portu wojskowego „wraz z przystanią kupiecką”. Wtedy również zatwierdzono plan rozbudowy Chodżabeju i portu, który opracował F. de Volan. Do pełnego zbioru ustaw imperium trafił tylko dekret na nazwisko P. Zubowa, noszący oficjalną nazwę: „O otwarciu wolnego wjazdu dla statków kupieckich do portu w Chodżabeju”. Zatem nie chodziło o założenie miasta i portu (co ciekawe, caryca Katarzyna II już w rozkazie z 16 stycznia 1794 roku nazywała Chodżabej „portem”), lecz o wznowienie funkcjonowania Chodżabeju jako portu nie tylko wojskowego, ale także handlowego. Port miał być rozwijany przez znajdujące się w Chodżabeju pułki: „grenadierskie pułki Dniepropietrowski i Mikołajewski, muszkieterskie pułki Witebski i Niżnonowogrodzki”. Ponadto, J. Deribas postanowił wykorzystać do budowy czarnomorskich kozackich, którzy nie chcieli się osiedlać na Kubaniu. W lipcu 1794 roku wydał rozkaz zebrania ich „przy mieście Chodżabej” (widocznie „założyciel” nie wiedział wtedy, że „miasto” jeszcze „nie istniało”) i pod koniec lata powstał z nich osobny oddział kozacki (początkowo liczący ponad 400 kozaków, ale ich liczba później wzrosła) pod dowództwem osawula Fiodora Czernenki, który rozwijał Chodżabej (Odessę). Zgodnie z jednym z dokumentów, prace w porcie Chodżabejskim rozpoczęły się 22 sierpnia (2 września) 1794 roku. „Czy się chce, czy nie, trzeba przyznać, — pisał w tej sprawie W. Nadler, — że w 1794 roku w Chodżabeju nie miało miejsca żadne uroczyste założenie miasta i że dzień 22 czerwca, który mieszkańcy Odessy przywykli świętować z taką pompą, ma jedynie takie znaczenie, że w tym dniu zakończono przygotowania materiałów do prac portowych i rozpoczęto same prace, a także, jak można sądzić na podstawie dokumentów, nie odbywały się żadne uroczystości”. Pod koniec lata 1794 roku rozpoczął się podział miejsc pod zabudowę w centrum Chodżabeju, a niektóre już wzniesione budynki musiały, jako puste, przejść do innych właścicieli (a to już naprawdę ulubiona zabawa rosyjskich imperiów — przyp. WH). W szczególności, wspomniana już kawarnia i dom S. Asporidisa, które znajdowały się w Chodżabeju z czasów osmańskich, zostały przekazane innemu Grekowi, Kutescu, który szybko odsprzedał to miejsce kapitanowi Nesterowowi. Jednak S. Asporidis udało się obronić swoje budynki (niesamowita historia w Imperium Rosyjskim — przyp. WH), które stały w mieście do lat 1820-tych (Uważa się, że ostatni budynek osmańskiego Chodżabeju — turecka łaźnia — został zniszczony w 1840 roku). Na początku 1795 roku Chodżabej otrzymał nową nazwę — Odessa. 27 stycznia (7 lutego) 1795 roku podpisano ukaz „O utworzeniu guberni Woznesieńskiej”, w którym wśród punktów powiatu tyraspolskiego wymienione są (w oryginale): „4-й Одесса, Татарами Гаджибей именованный, 5-й Овидиополь, по-татарски Аджидера”. Zmiana nazw miejscowości na starożytno-greckie lub rosyjskie wzorce była wtedy zjawiskiem typowym. Najprawdopodobniejszym autorem przemianowania Chodżabeju na Odessę był przyjaciel J. Deribasa, Andrian Grybowski (który później wspomniał o tym w swoim dzienniku). Nazwa „Odessa” została wybrana, ponieważ na wielu mapach tzw. „tradycji Ptolemejskiej” z czasów antycznych w pobliżu Chodżabeju zaznaczono miejsce „Odess”, „Odessos”, „Odessa” lub „Ordessos”. Według relacji zapisanych przez XIX-wiecznych historyków, władze lokalne przyzwyczajały ukraińskich chumiaków do nowej nazwy Chodżabeju za pomocą batoga. „Według znanej relacji, — pisała w tej sprawie historyk Dorotea Atlas, — Odessa przywitała «rdzennych mieszkańców» daleko od przyjaźnie. Przy samym posterunku mężczyzn, według studenckiego określenia, «tłukli» do nowej nazwy. „Dokąd jedziesz?” — podstępnie pytali chumiaków, którzy nie podejrzewali złych zamiarów w tym pytaniu. „Do Chodżabeju” — spokojnie i pewnie odpowiadali przyjezdni. Ta niewinna odpowiedź była powodem egzekucji, podczas której strażnicy porządku powtarzali: „Do Odessy, do Odessy, do Odessy” (podstępność i egzekucje — tradycyjne rosyjskie cnoty — przyp. WH).

kollektivna monografia

“Нариси з історії освоєння Південної України XV-XVII ст.”,

T. Honczaruk “Хаджибей-Одеса: проблема урбогенезису”,

skrócone, zmienione, zredagowane – WH

przetłumaczone za pomocą sztucznej inteligencji

Właśnie na tym etapie, kiedy miasto w swoim rozwoju „przeszło” dwa okresy imperialne – Polsko-Litewski i Osmański, i wkracza w kolejny, Rosyjski – należy zrobić kilka pośrenych wniosków.

Współczesne badania w tej dziedzinie w pełni przedstawia w monografii zbiorowej „Zarys historii zagospodarowania Południowej Ukrainy XV-XVII w.” T. Honczaruk w badaniu „Hadżibej-Odessa: problem urbanogenezy”.

  1. Można zatem śledzić bezpośredni związek wszystkich okresów historii Koczubijeva-Chadżibieja, wbrew okresów wojen i zmian jego przynależności państwowej. Historyk W. Jakowlew, zaprzeczając związkom historii Odessy z antyczną osadą na jej terytorium, pisał: „Z tej greckiej osady, naturalnie, nasze miasto nie mogło nic odziedziczyć. Mało też odziedziczyło po tym, co przyszło po greckiej kolonii — miastach Kocxzubijewie czy Chadżibieju, choć z tym ostatnim nierozerwalnie związana jest historia Odessy i, co ważniejsze, częściowo genealogia mieszkańców”. W. Jakowlew pisał to w drugiej połowie XIX wieku, kiedy informacje historyków na temat przeszłości Koczubijeva-Chadżibieja były dość fragmentaryczne, jednak dla niego istnienie „nierozerwalnej nici”, która łączyła historię tego miejsca od 1415 roku z historią Odessy, było niewątpliwe. Dziś, dzięki nowym odkryciom historycznym, ta „nierozerwalna nić” wydaje się znacznie mocniejsza;
  2. Nie można nie zwrócić uwagi na ważność i status, jaki zdobywał Koczubijew-Chadżibiej w różnych okresach swojej historii. Po raz pierwszy wspomniano go w 1415 roku jako port do eksportu zboża, co sugerowało obecność znacznej liczby pracowników (woźniców, załadunkowców itp.). Później Koczubijew wspomniano jako „bardzo znaczący port”. To wskazywało na miejską charakterystykę ludności ówczesnego Koczubijewa. Miastem nazywano go także w dokumentach (w 1442 roku). Koczubijew miał również fortecę („zamek” — wspomniana od 1431 roku), budynki dla straży celnej (w 1442 roku) i najprawdopodobniej inne obiekty infrastruktury miejskiej. Port w Koczubijewie wspomniano także pod panowaniem osmańskim na początku XVI wieku (do załadunku innego „ciężkiego” towaru — soli). W okresie ożywienia życia w Chadżibieju w połowie XVIII wieku również wspomniano o nim jako porcie (od 1750 roku), zdobywającym status (w 1764 roku) i budynki. Pojawiły się tu: przystań, urząd celny, magazyny, karczma, plac targowy, miejsca gastronomiczne dla marynarzy i kupców itp. W porcie Chadżibieja tego okresu wspomniano wiele statków handlowych (na przykład, w 1787 roku — 15). Nic dziwnego, że osmański Chadżibiej nazywali „miastem” również rosyjscy wojskowi (I. Iślieniew w 1766 roku, J. Deribas w 1789 roku, F. de Volan w 1793 roku i inni). Tak więc, nawet pomimo statusu politycznego, Koczubijew-Chadżibiej w niektórych długotrwałych okresach swojej historii, biorąc pod uwagę zajęcia jego mieszkańców, był de facto miastem („miastem” nazywali go również autorytatywni historycy w swoich pracach z XIX wieku: W. Jakowlew, O. Markiewicz i inni). Koczubijew-Chadżibiej miał pewne znaczenie w kontekście wielu wydarzeń politycznych i wojskowych XV-XVIII wieku. Po raz pierwszy wspomniano go w 1415 roku w kontekście ważnych negocjacji dyplomatycznych króla Władysława IV Jagiełły, później wspomniano: w dokumencie króla Władysława III Warneńczyka (w 1442 roku), w traktatach wielkiego księcia litewskiego Świdrygiełły (w 1430 roku) oraz króla Zygmunta II Augusta (w 1530 roku), w listach hetmanów ukraińskich I. Samojłowicza (w 1676 roku) i I. Mazepy (w 1689 roku), w rosyjsko-osmańskim piśmiennictwie dyplomatycznym oraz w trakcie negocjacji (w 1765 roku, 1774 roku, 1791 roku i innych). Działania wojenne pod osmańskim Chadżibiejem-Odessą: w 1769, 1770, 1787, 1788 roku i inne, jak również jego szturm 14 września 1789 roku, współcześni i historycy traktowali jako ważne wydarzenia wojen rosyjsko-tureckich końca XVIII wieku;
  3. Należy również zwrócić uwagę na to, że ekonomiczne mechanizmy, które przyczyniły się do rozwoju Koczubijewa-Chadżibieja w pewnych okresach jego historii, odpowiadały tym, które później spowodowały gwałtowny wzrostu Odessy w pierwszej połowie XIX wieku. Ekonomista Konstanty Wobliw twierdził: „…na Ukrainie można zauważyć… jedną nić, która łączy całą jej gospodarcza historię: nasza ludność spontanicznie ciągnęła na Południe, do ciepłego morza”. To od rezultatów tego dążenia ukraińskiej ludności do wyjścia nad morze zależały okresy rozkwitu i upadku Kočubijewa-Chadżibieja-Odessy. W pierwszej połowie XV wieku Kočubijew stał się czarnomorskim portem dla ziem Podola (a przez niego także dla innych ukraińskich terenów), co wtedy na krótki czas przełamało się do Morza Czarnego. Przejawem „ciągnięcia ukraińskiego gospodarstwa do Morza Czarnego” etnograf odesski Nazar Bukatewycz uważał działalność czumaków, którzy od XV wieku wyruszali z Wołynia i Kijowszczyzny do tatarskiego Kočubijewa. W połowie XVIII wieku przez osmański Chadżibiej eksportowano produkty wytwarzane przez wiejską ludność ukraińską, której wspomniane spontaniczne dążenie do „ciepłego morza” skłoniło do osiedlenia się na ziemiach „Hanańskiej Ukrainy”. Wreszcie, w pierwszej połowie XIX wieku, Odessa stała się bramą do Świata dla produktów z Prawobrzeżnej i Południowej Ukrainy.

Zatem prawie 400-letnia historia Koczubijewa-Chadżibieja w XV–XVIII wieku była ściśle związana z późniejszymi okresami historii Odessy. Należy ją uważać nie za „prehistorię”, lecz za nierozłączną część historii Odessy. To całkowicie odpowiada podejściom do określania wieku miejscowości w nauce historycznej oraz w praktyce UNESCO (przyp. WH).

przetłumaczone za pomocą sztucznej inteligencji

(naciśnij na baner, aby czytać dalej)