Faktyczna aneksja Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (USRR). „Wstąpienie” do ZSRR

USRR została ogłoszona 10 marca 1919 roku na 3. Wszechukraińskim Zjeździe Rad w Charkowie, odnosząc się do terytorium kontrolowanego przez Armię Czerwoną RSFRR. Do początku 1923 roku miała formalne cechy niepodległego państwa, ale od grudnia 1920 roku utrzymywała stosunki sojusznicze z RSFRR, BSRR i ZSFRR. W momencie utworzenia USRR siłą przewodnią ogłoszono Komunistyczną Partię (bolszewików) Ukrainy (KP(b)U), która jako organizacja regionalna należała do Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) i opierała się na siłach zbrojnych RSFSR. KP(b)U była wówczas nieliczna (4364 członków, z czego 130 Ukraińców, pod koniec 1918 roku wśród dziesiątek milionów ukraińskiej ludności) i z tego powodu nie reprezentowała ani ukraińskiej klasy robotniczej, ani ukraińskiego chłopstwa. Wołodymyr Zatonsky, ludowy sekretarz ds. oświaty Ukrainy Radzieckiej, powiedział: „Nazywaliśmy siebie rządem, ale sami traktowaliśmy to z przymrużeniem oka. Bo jakim jesteśmy rządem bez armii, faktycznie bez terytorium, skoro nawet Rada Charkowska nas nie uznawała. Żadnego aparatu…”. Wasyl Szachraj, ludowy sekretarz ds. wojskowych Ukrainy Radzieckiej, w rozmowie z Georgijem Łapczyńskim stwierdził: „Co to za rząd ukraiński, którego członkowie w ogóle nie znają i nie chcą znać języka ukraińskiego? Którzy nie tylko nie mają żadnego wpływu na ukraińskie społeczeństwo, ale ono nawet nie słyszało o ich nazwiskach? Jakim ja jestem «ministrem wojny», skoro muszę rozbrajać wszystkie części ukraińskie w Charkowie, bo nie chcą iść za mną na obronę władzy radzieckiej? Jedynym wsparciem wojskowym dla naszej walki przeciwko Centralnej Radzie jest armia, którą przyprowadził na Ukrainę z Rosji Antonow, a która na wszystko, co ukraińskie, patrzy jak na wrogie, kontrrewolucyjne…”. Zdaniem historyka Iwana Rybałki: „Ogłoszenie charkowskiego zgromadzenia Wszechukraińskim Zjazdem Rad, na którym reprezentowano mniej niż jedną trzecią rad istniejących wówczas na Ukrainie, nie można uznać za legalne. W związku z tym również ogłoszenie władzy rad, utworzenie rządu, który prawie w całości składał się z bolszewików, nie miało odpowiednich podstaw prawnych, tym bardziej, że w wyborach do Wszechrosyjskiego Zgromadzenia Ustawodawczego w listopadzie 1917 roku za bolszewikami głosowało zaledwie 10% ukraińskich wyborców. Centralny Komitet Wykonawczy Rad Ukrainy i Ludowy Sekretariat faktycznie zostały utworzone z woli Lenina, aby uzasadnić i zalegalizować wojnę przeciwko URL i Centralnej Radzie, przedstawiając ją jako wewnętrzną walkę rewolucyjnych sił przeciwko «burżuazyjnej» polityce Centralnej Rady w ukraińskim społeczeństwie na rzecz ustanowienia władzy radzieckiej. Do rządu radzieckiego, w którym było tylko trzech Ukraińców (Skrypnyk, Zatonsky, Terlecki), należały osoby nieznane szerokim masom ukraińskiego narodu… Aby przedstawiać władzę radziecką na Ukrainie jako ukraińską, bolszewicy przejęli również nazwę «Ukraińskiej Republiki Ludowej», a rząd nazwali Ludowym Sekretariatem, wzorując się faktycznie na przykładzie Sekretariatu Generalnego. Ogłosili Ukrainę częścią federacyjną Rosji, mimo że nie było tam rządu federalnego: radziecka «URL» była faktycznie administracyjnym krajem, a jej organy władzy wykonywały rozkazy Rady Komisarzy Ludowych Rosji i przede wszystkim dyrektywy KC RKP(b)”.
28 grudnia 1920 roku, podczas VIII Wszechrosyjskiego Zjazdu Rad w Moskwie, podpisano „Traktat Związkowy między RSFRR a USRR” o „sojuszu wojskowym i gospodarczym”: ze strony RSFRR – przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych RSFRR W. Lenin i komisarz spraw zagranicznych RSFRR G. Cziczerin, a ze strony USRR – przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych USRR i komisarz spraw zagranicznych Ch. Rakowski. Aby osiągnąć zakładany cel, połączono następujące komisariaty: 1) spraw wojskowych i morskich, 2) Najwyższą Radę Gospodarki Narodowej, 3) handlu zagranicznego, 4) finansów, 5) pracy, 6) dróg komunikacyjnych, 7) poczty i telegrafu. Od tego momentu wszystkie decyzje dotyczące działalności gospodarczej na Ukrainie podejmował rząd RSFRR, a rząd USRR stawał się jego jednostką wykonawczą.
14 grudnia 1922 roku, na wieczornym posiedzeniu piątego (ostatniego) dnia VII Wszechukraińskiego Zjazdu Rad, przyjęto zaproponowaną przez Frunzego uchwałę „O Wszechzwiązkowym Zjeździe i wyborze delegatów na niego” (ros. „Об общесоюзном съезде и выборе делегатов на него”), której trzeci (końcowy) punkt głosił: „3) Delegatom wybranym na Wszechrosyjski Zjazd przyznaje się w imieniu USRR pełnomocnictwa delegatów Związku SRR”. Należy podkreślić, że nie przyznano delegatom USRR na pierwszy Zjazd Rad ZSRR żadnych innych pełnomocnictw.
30 grudnia 1922 roku w Moskwie rozpoczął swoją pracę wspomniany zjazd. Stalin odczytał Deklarację oraz Traktat o utworzeniu ZSRR i zaproponował ich zatwierdzenie. Jednakże, przemawiający w imieniu delegacji republik Frunze podkreślił przedwczesność ostatecznego zatwierdzenia przedstawionych dokumentów. Delegacje państw autonomicznych uznały za konieczne wprowadzenie dodatkowych gwarancji i w związku z tym upoważnione delegacje zaproponowały przyjęcie Traktatu jako podstawy, rozesłanie go do republik w celu zatwierdzenia, a następnie jego ostateczną ratyfikację podczas Drugiego Zjazdu Rad ZSRR. Zjazd przyjął uchwałę o zatwierdzeniu Traktatu w zasadniczym kształcie. Tekst Traktatu, przedstawiony przez Stalina, został następnie przekazany delegatom do podpisu. Podpisało go 23 spośród 352 wybranych delegatów z Ukrainy.
Wszystkie te fakty pozwalają stwierdzić, że 30 grudnia 1922 roku USRR de iure nie weszła w skład Związku Radzieckiego, ponieważ, po pierwsze, delegaci z Ukrainy na zjazd związkowy byli upoważnieni do opracowania i ostatecznego zatwierdzenia Konstytucji (i nie mieli pełnomocnictw do przyjęcia, opracowania ani ostatecznego zatwierdzenia innych dokumentów związkowych – Deklaracji i/lub Traktatu), po drugie, sam Traktat, na wniosek Frunzego, został zatwierdzony jedynie w zasadniczym kształcie, a po trzecie, dokument, który dla USRR nie miał mocy prawnej, podpisało jedynie 23 delegatów z Ukrainy.
Tym samym, od 30 grudnia 1922 roku Ukraińska SRR de facto została anektowana, tracąc nominalną niepodległość, którą miała do tego momentu. Jednakże niepodległość republiki do 1929 roku była nadal zapisana w zmianach do artykułu 6 Konstytucji USRR, wprowadzonych w 1925 rokuі.
W październiku 1924 roku okręgi Taganroski i Szachtyński zostały przekazane do RSFRR. W październiku 1925 roku, na mocy uchwały Centralnego Komitetu Wykonawczego ZSRR „O regulacji granic Ukraińskiej SRR z Rosyjską SFRR i Białoruską SRR”, do USRR przyłączono terytorium o liczbie ludności 278 000 osób, natomiast do innych republik, głównie RSFRR, przekazano terytorium z liczbą ludności około 479 000 osób. Jednocześnie Kubań, zasiedlona głównie przez Ukraińców, nie została włączona do USRR i była stopniowo rusyfikowana.
W momencie utworzenia ZSRR, nazwa USRR brzmiała: „Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka” (USRR). Zgodnie z Konstytucją z 1936 roku, kolejność słów w nazwie republiki zmieniono na „Ukraińska Radziecka Socjalistyczna Republika” (URSR). Terytorium USRR/URSR ulegało szeregowi zmian i ostatecznie ukształtowało się w 1954 roku.

Ustanowienie i umocnienie reżimu bolszewickiego. Represje. Hołodomor.

W kwietniu 1923 roku XII zjazd RKP(b) ogłosił politykę korenizacji. Jej celem było wzmocnienie kontroli bolszewików i wpływów na terenach narodowych poprzez wspieranie rozwoju kultury narodowej w jej formie. Ukraiński wariant korenizacji nazywano ukrainizacją. Była ona realizowana poprzez angażowanie Ukraińców do aparatu państwowego i kierowniczych organów organizacji społecznych, wprowadzenie języka ukraińskiego do życia społecznego, we wszystkich instytucjach i placówkach edukacyjnych. Choć odsetek Ukraińców wśród ludności Ukrainy wynosił 80%, to w aparacie kierowniczym KP(b)U ich udział wynosił mniej niż 30%. Organy władzy radzieckiej na Ukrainie w 95% składały się z Rosjan lub zrusyfikowanych pracowników. Z tego powodu znaczna część kierownictwa KP(b)U na czele z Dmytrem Lebedem sprzeciwiała się ukrainizacji. Opozycję stanowiła grupa pod przewodnictwem Mykoły Skrypnyka, Ołeksandra Szumskiego i Wołodymyra Zatonskiego.
27 lipca 1923 roku Rada Komisarzy Ludowych USRR wydała dekret „O środkach w sprawie ukrainizacji instytucji szkolno-wychowawczych i kulturalno-oświatowych”, który określał porządek i terminy przechodzenia na język ukraiński w placówkach edukacyjnych. 1 sierpnia tego roku wydano uchwałę „O zapewnieniu równości języków i wspieraniu rozwoju kultury ukraińskiej”, która ogłaszała równość wszystkich języków na terenie USRR oraz oficjalność języka ukraińskiego jako głównego w kontaktach urzędowych. Celem było ukrainizacja całego aparatu państwowego, aby wzmocnić związek władzy z ludnością. W latach 1924-1925 język ukraiński wprowadzono do większości szkół i instytucji republiki. Nadzór nad ukrainizacją sprawował sekretarz Centralnego Komitetu KP(b)U Wołodymyr Zatonski. 30 kwietnia 1925 roku Prezydium WCUK i Rada Komisarzy Ludowych USRR powołały Wszechukraińską Centralną Komisję Ukrainizacji pod przewodnictwem szefa rządu Własa Czubara. W dniach 20-29 listopada 1927 roku, w Charkowie, odbył się X zjazd KP(b)U, który odnotował „ogromne osiągnięcia” w realizacji polityki narodowej. Wówczas liczba Ukraińców w KP(b)U wynosiła 54,5% jej składu, w komsomole — 65%. Ponad 50% odpowiedzialnych pracowników i pracowników okręgowych komitetów partii stanowili Ukraińcy, w składzie KC KP(b)U — 35%, a w Politbiurze KC KP(b)U — 66%. Wykłady, gazety, czasopisma i literatura były prowadzone w języku ukraińskim. Kierownictwo USRR udzielało pomocy kulturalnej Ukraińcom na Kubaniu, w guberniach kurskiej i woroneskiej, na Dalekim Wschodzie i w Kazachstanie.
Negatywny wpływ na rozwój ukraińskiej kultury miała działalność jednego z najbliższych współpracowników Stalina, Łazara Kaganowicza, który w latach 1925-1928 był sekretarzem generalnym KC KP(b)U. Zajmował się dyskredytacją przywódców KP(b)U, był uprzedzony do ukraińskiej inteligencji i sprzeciwiał się ukrainizacji, wyszukując nacjonalistyczne tendencje. 26 kwietnia 1926 roku Stalin wysłał Kaganowiczowi i innym członkom Politbiura KC KP(b)U list, w którym krytykował politykę ukrainizacji. Dokument ten został wykorzystany przeciwko liderom ukrainizacji, w tym Ołeksandrowi Szumskiemu. 2 lutego 1927 roku, pod presją Kaganowicza, Politbiuro KC KP(b)U odwołało Szumskiego ze stanowiska komisarza oświaty USRR. Na połączonym plenum KC i CKW KP(b)U, które trwało od 26 lutego do 3 marca 1927 roku, Kaganowicz rozpoczął kampanię walki z „szumskizmem”, „chwylowizmem” i „wołobujewizmem”, co zahamowało ukrainizację. Na początku lat 30. XX wieku Stalin i jego zwolennicy ostatecznie ją zatrzymali. Aktywni ukrainizatorzy zostali poddani represjom przez reżim bolszewicki.
Po śmierci Lenina w 1924 roku rozpoczęła się wewnątrzpartyjna walka o władzę. Józef Stalin, systematycznie rozprawiwszy się z Trockim, Kamieniewem, Zinowjewem, Bucharinem, Rykowem i Tomskiem, rozpoczął erę umacniania reżimu totalitarnego – pełnej kontroli nad wszystkimi sferami życia człowieka i działalności społeczeństwa. Stalin wyobrażał sobie państwo radzieckie jako twierdzę otoczoną ze wszystkich stron wrogami, gotowymi zaatakować w każdej chwili. Dlatego bolszewicy przeszli od idei światowej rewolucji do budowania komunizmu w jednym państwie. W 1928 roku Stalin uzyskał pełnię władzy politycznej i zaczął realizować swoje własne idee. Ogłoszono pierwszy pięcioletni plan rozwoju gospodarki narodowej. Polityka wewnętrzna skoncentrowała się na forsownej industrializacji. Aby stworzyć silną bazę żywnościową na wsi, postanowiono przeprowadzić kolektywizację – tworzyć kołchozy, a niezależne chłopstwo przekształcić w wiejskich proletariuszy państwowych. Już w pierwszym roku odbył się pokazowy proces sądowy (tzw. Sprawa szachtyńska) przeciwko „burżuazyjnym szkodnikom” w przemyśle węglowym. Wprowadzono system kartkowy, zapoczątkowano socjalistyczne współzawodnictwa, rozpoczęto propagandę ascezy i „zaciskania pasa”.
W 1928 roku po raz pierwszy w ZSRR, w czasopiśmie „Bolszewik Ukrainy” (nr 2-3), ekonomista i geograf Mychajło Wołobujiow w artykule „Do problemu ukraińskiej gospodarki” ujawnił kolonialny charakter polityki rosyjskiego kierownictwa państwa wobec ziem ukraińskich w składzie ZSRR. W artykule nakreślono etapy rozwoju polityki kolonialnej caratu na Ukrainie do 1917 roku i obalono teorię o pełnej jedności przedrewolucyjnej gospodarki rosyjskiej. Zdaniem Wołobujowa, gospodarka była jednolita na antagonistycznej, imperialistycznej podstawie, ale z punktu widzenia sił odśrodkowych uciskanych przez nią kolonii stanowiła zespół gospodarek narodowych. Ukraina była jednolitym kompleksem gospodarczym. Jednak władza radziecka ignorowała te kwestie, a rosyjscy ekonomiści i moskiewskie władze (zwłaszcza Państwowa Komisja Planowania ZSRR) unikali nawet samej nazwy „Ukraina”, preferując terminy „Południe”, „Rejon Południowy”, „Południowo-Zachodni”, „Południe Europejskiej Rosji” czy „Południoworosyjska gospodarka”. Uważali Ukrainę za kolonię europejskiego typu, która weszła w skład ZSRR. Wołobujiow twierdził, że Ukraina ma wszystkie cechy kolonii Rosji i jest przez nią ekonomicznie eksploatowana. W pierwszej dekadzie po rewolucji kwestia konfliktów między Ukrainą a Rosją, a także kwestia ukraińskich żądań i ruchów opozycyjnych była poruszana około dziesięciu razy przed kierownictwem Kominternu – na kongresach międzynarodowych i plenum.
Na wsi, przy wsparciu komitetów biedoty, rozkułaczono 70% gospodarstw bogatszych chłopów, w wyniku czego zamieszki i powstania objęły wszystkie okręgi USRR. W całym 1930 roku organy GPU na Ukrainie zarejestrowały 4098 masowych wystąpień. Odpowiedzialność za to Stalin przerzucił na miejscowych działaczy. Jesienią 1931 roku wznowiono przymusową kolektywizację, kułaków wyrzucano z ich gospodarstw i deportowano ze wsi. W wyniku biernego oporu i nieurodzaju doszło do niepowodzenia w realizacji wygórowanych planów dostaw zboża, a władza radziecka postanowiła „wycisnąć” z chłopów „zgodnie z planem”. Na Ukrainie plan ten realizowali Wiaczesław Mołotow, Łazar Kaganowicz i Stanisław Kosior.
W 1932 roku przyjęto „prawo o pięciu kłosach”, powoływano nadzwyczajne komisje ds. dostaw zboża, a „przedsiębiorstwa-sabotażyści” były wpisywane na „czarne listy”. Głodującym odbierano ostatnie zapasy. Jednocześnie wprowadzono system paszportowy z obowiązkowym zameldowaniem, a wojsko i oddziały milicji blokowały możliwość opuszczenia niektórych wsi i terenów USRR oraz Kubania przez chłopów bez paszportów. W wyniku Hołodomoru z lat 1932-1933 zmarło około 4,65 miliona ludzi (15% ludności). Straty demograficzne były uzupełniane przesiedleńcami z Rosji, na przykład największa stanica na Kubaniu, Umańska, została przemianowana na Leningradzką. Sam fakt głodu był zatajany i ukrywany zarówno przed społecznością międzynarodową, jak i przed resztą obywateli Związku. Jednocześnie na Ukrainie uruchomiono zakłady, które do dziś stanowią trzon jej przemysłu (DnieproGES, Kryworihstal, Zaporiżstal, Azowstal, Charkowskie zakłady turbinowe i traktorowe, Ługańska fabryka lokomotyw). Wielki kryzys w USA oraz światowy kryzys gospodarczy utwierdziły radzieckie kierownictwo w przekonaniu o słuszności obranego kursu, którym podążało państwo.
Decyzją KC WKP(b) z 24 stycznia 1933 roku na stanowisko drugiego sekretarza KC KP(b)U został mianowany Pawło Postyszew, któremu przyznano dyktatorskie pełnomocnictwa. Równocześnie z nim na Ukrainę wysłano do każdego rejonu około 30 „politycznych komisarzy”, co razem stanowiło około 15 000 osób. Ta akcja zapoczątkowała brutalną interwencję Moskwy w wewnętrzne sprawy Ukrainy.
Równocześnie z organizacją Hołodomoru w latach 1932-1933 prowadzono niszczenie kultury narodowej oraz inteligencji Ukrainy wszystkich narodowości. Taras Hunczak podaje wyliczenia Hryhorija Kostiuka:
1.Zniszczono Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny wraz z całym episkopatem, duchowieństwem i wieloma wiernymi.
2.Zniszczono założyciela i twórcę nowoczesnej ukraińskiej szkoły historycznej, akademika Mychajła Hruszewskiego, wszystkich jego uczniów oraz wszystkie instytucje naukowe, w których pracowali.
3.Zniszczono szkołę historyczną akademika Matwija Jaworskiego wraz ze wszystkimi uczniami oraz założony przez niego Instytut Historii.
4.Zniszczono szkołę filozoficzną akademika Juryncia, wszystkich jego uczniów, a także Instytut Filozofii.
5.Zniszczono Instytut Literaturoznawstwa im. Szewczenki, a jego dyrektora, Serhija Pyłypenko, oraz większość pracowników uwięziono lub rozstrzelano.
6.Zniszczono Instytut Historii Kultury Ukraińskiej im. akademika Dmytra Bahalia wraz ze wszystkimi jego pracownikami.
7.Rozbito Instytut Językoznawstwa Akademii Nauk. Większość pracowników Instytutu została zniszczona.
8.Zniszczono Akademię Rolniczą oraz Instytut Ekonomiki i Organizacji Rolnictwa wraz z jego kierownikami i pracownikami.
9.Rozbito Ukraiński Instytut Naukowo-Badawczy Orientalistyki, a dyrektora L.I. Welyczkę i większość pracowników naukowych aresztowano.
10.Rozbito wszystkie literacko-artystyczne stowarzyszenia i organizacje, a wszystkich czołowych pisarzy i krytyków aresztowano (według niepełnych danych — 97 osób).
11.Zniszczono wielką szkołę artystyczną bojczuistów na czele z wybitnym artystą Mychajłem Bojczukiem.
12.Zniszczono teatr „Berezil”, a jego kierownika, Łesia Kurbasa, oraz wielu wybitnych aktorów uwięziono. Kurbas zginął w obozie koncentracyjnym.
13.Rozbito wydawnictwo i redakcję Ukraińskiej Radzieckiej Encyklopedii, a kierownictwo i redaktorów zniszczono.
14.Zakazano badań nad historią KP(b)U na podstawie źródeł archiwalnych, a wybitnych historyków M. Rawicza-Czerkawskiego i M. Popowa wraz z ich współpracownikami zniszczono.
15.Prawie cały skład profesorski wszystkich ukraińskich wyższych uczelni został aresztowany i zniszczony..

Druga wojna światowa (01.09.1939 – 02.09.1945)
Wojna niemiecko-radziecka (22.06.1941 – 08.05.1945)

Wideo jest udostępnione w języku ukraińskim, ale za pragnieniem można włączyć napisy (opcja „Napisy”) w dogodnym języku (opcja „Ustawienia”)

W wyniku politycznego porozumienia między ZSRR a hitlerowskimi Niemcami we wrześniu 1939 roku oraz w czerwcu-lipcu 1940 roku do USRR zostały przyłączone ziemie zachodnioukraińskie, które wcześniej należały do Polski i Rumunii. Jeszcze przed formalnym zatwierdzeniem włączenia tych terenów do ZSRR rozpoczęto deportację ludności na wschodnie obszary ZSRR. Pod koniec września 1939 roku do Lwowa przybyli członek Rady Wojskowej Frontu Ukraińskiego M. Chruszczow oraz komisarz spraw wewnętrznych USRR I. Sierow. Ten ostatni osobiście nadzorował masowe aresztowania, wykonując rozkaz Ł. Berii o „oczyszczeniu” Zachodniej Ukrainy z „ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów” oraz „polskich elementów wrogich”. 28 czerwca 1940 roku teren Północnej Bukowiny i Khotynszczyzny został okupowany i zaanektowany przez ZSRR na mocy tajnego dodatkowego protokołu do paktu Mołotow-Ribbentrop. 2 sierpnia 1940 roku na większości zajętych terenów (z wyjątkiem Bukowiny i Południowej Besarabii) została utworzona Mołdawska Socjalistyczna Republika Radziecka, poprzedniczka współczesnej Republiki Mołdawii.
Wojna niemiecko-radziecka (lata 1941–1945) toczyła się w dużej mierze na ziemiach ukraińskich, a Ukraina doznała w jej trakcie znacznych zniszczeń i strat. Teren okupowanej przez wojska niemieckie Ukrainy został ponownie podzielony administracyjnie na część zachodnią (Dystrykt Galicja w ramach Generalnego Gubernatorstwa Polska) oraz wschodnią (Reichskommissariat Ukraina), a prawa ludności rdzennej zostały znacznie ograniczone, pomimo okresowych, czysto formalnych gestów „sympatii” wobec ukraińskości (na przykład zakaz używania języka rosyjskiego w niektórych miastach w urzędach administracyjnych). W latach 1943–1944 Armia Czerwona wyzwoliła terytorium USRR spod okupacji niemieckiej i zaczęła przywracać porządek radziecki.
Początkowo na Zachodniej Ukrainie prowadzono nieco odmienną politykę (na przykład kolektywizację odłożono na lata 1948–1950), jednak likwidacja Kościoła Greckokatolickiego (1946) i walka zbrojna przeciw podziemiu UPA (1944–1952) zamieniły zachodnioukraińskie ziemie w strefę pacyfikacji z masowymi deportacjami i aresztowaniami. Początkowe nadzieje na to, że autonomia i zewnętrzny prestiż (przystąpienie USRR do ONZ) wzrosną po wojnie, nie spełniły się. Stalin i kierownictwo partyjne w Moskwie prowadzili „politykę twardej ręki”.

Odessa (Odesa). Okres 1921-1941

1922 – 1941 lata – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich
1920 – 1936 lata – Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka
1936 – 1941 lata – Ukraińska Radziecka Socjalistyczna Republika
1920 – 1925 lata – Gubernia Odeska
1932 – 1941 lata – Obwód Odeski
1921 – 1923 lata – Powiat Odeski
1923 – 1925 lata – Okręg Odeski
1923 – 1932, 1937 – 1941 lata – Rejon Odeski

W pierwszych latach, po wielu wojennych starciach, które miały miejsce w Odessie, miasto popadło w upadek. W dużej mierze przyczyniła się do tego polityka władz, przez co inteligencja masowo zaczęła wyjeżdżać za granicę. Pierwsze lata pod władzą radziecką były naznaczone otwarciem szeregu instytucji kulturalnych, edukacyjnych i naukowych. Latem 1920 roku otwarto Muzeum Sztuki Zachodniej i Wschodniej; w 1925 roku założono „Derżdramę” (obecnie Odeski Akademicki Ukraiński Teatr Muzyczno-Dramatyczny im. W. Wasylka); w 1926 roku powstał Odeski Teatr Dramatyczny (przez pewien czas Rosyjski Teatr Dramatyczny, obecnie Odeski Akademicki Teatr Dramatyczny); w 1930 roku otwarto Instytut Inżynierów Floty Morskiej (obecnie Odeski Narodowy Uniwersytet Morski) oraz Elektrotechniczny Instytut Łączności im. A. Popowa (Odeska Narodowa Akademia Łączności im. A. Popowa); w 1931 roku otwarto Odeski Teatr Młodego Widza (TJuG); 18 maja 1936 roku otwarto Stadion im. S. Kosiora (obecnie Centralny Stadion „Czornomoreć”). Wówczas, podczas otwarcia stadionu, odbył się pierwszy mecz między reprezentacją Odessy a reprezentacją ZSRR, który zakończył się wynikiem 0:0. W 1936 roku otwarto także Instytut Eksperymentalnej Okulistyki (obecnie Instytut Chorób Oczu i Terapii Tkankowej im. W. P. Fiłatowa NAMN Ukrainy).
Pod koniec lat 30. XX wieku pod Odessą miały miejsce masowe egzekucje ludzi aresztowanych przez NKWD. Miejsce jednej z takich egzekucji, pod wsią Tatarka, zostało odkryte przez władze rumuńskie podczas okupacji. W komisji śledczej pracowali, ze strony rumuńskiej – znany patolog Alexandru Birkle, a ze strony lokalnej – K. Szapoczkina oraz Iwan Fidłowski z Odeskiego Instytutu Medycznego.
Od początku wojny niemiecko-radzieckiej Odessa znalazła się w pobliżu frontu. Obrona miasta trwała 73 dni, od 5 sierpnia do 16 października 1941 roku. Dowodził nią generał-lejtnant Armii Nadmorskiej Floty Czarnomorskiej Gieorgij Sofronow (od 5 sierpnia do 5 października) oraz generał-major Iwan Pietrow. Przez cały ten czas miasto było bombardowane 12-15 razy dziennie, a mimo to lokalne zakłady przemysłowe pracowały na rzecz armii, produkując sprzęt i broń. 8 sierpnia 1941 roku w mieście oficjalnie ogłoszono stan oblężenia, w związku z czym około 100 tysięcy miejscowych robotników zostało skierowanych do budowy linii obronnych. W tym czasie zbudowano około trzech dużych linii obronnych i 243 barykady. Wojska niemiecko-rumuńskie miały około pięciokrotną przewagę nad obrońcami Odessy pod względem artylerii i ponad sześciokrotną przewagę liczebną, dlatego ich dowództwo planowało zdobyć Odessę w najkrótszym czasie i zorganizować już 10 sierpnia paradę wojskową na jej cześć. Mając na uwadze, że w tym czasie 11. Armia III Rzeszy prawie w całości zajęła Besarabię, Rumuni obeszli prawe skrzydło Armii Nadmorskiej ZSRR i rozpoczęli przełamanie w kierunku Morza Czarnego. Już w dniach 11 i 12 sierpnia mieszkańcy Odessy odparli 9 dużych ataków przeciwnika, unieruchomili 14 czołgów i zabili około czterech tysięcy żołnierzy i oficerów. Jednak 13 sierpnia Niemcom udało się dotrzeć do morza w rejonie wsi Adżyjśka (obecnie Rybakówka) i okrążyć miasto półkolem, izolując obrońców miasta od lądu. 15 sierpnia tego samego roku 4. Armia Rumuńska po raz pierwszy przystąpiła do ofensywy w kierunku Syczawki-Bułdynki, wywierając dużą presję na obrońców Odessy, jednak ten atak zakończył się niepowodzeniem. Każdy nowy atak wojsk niemiecko-rumuńskich kończył się ich porażką, jednak powodował znaczne straty w szeregach obrońców Odessy. W niektórych jednostkach straty te sięgały 40% i więcej od ogólnej liczby żołnierzy. Na przykład, tylko w ciągu 19 dni sierpnia 2. Dywizja Kawalerii Armii Nadmorskiej straciła 742 osoby. Z powodu złego zarządzania tak rozległą linią obrony, a także słabej koordynacji z Flotą Czarnomorską, 19 sierpnia wydano dyrektywę, zgodnie z którą utworzono Odeski Okręg Obrony, a jego dowódcą mianowano kontradmirała Gawryła Żukowa.
Ewakuacja miasta została przeprowadzona nieudolnie, część radzieckich wojsk nie wiedziała o odwrocie i została wzięta do niewoli. 15-16 października oddziały NKWD wysadziły w powietrze dużą liczbę budynków, w tym tamę, co spowodowało zalanie rejonu Peresyp i śmierć ludności cywilnej.
16 października wojska rumuńskie wkroczyły do miasta. Znaczna liczba wojsk radzieckich została ewakuowana do Sewastopola, dzięki czemu później odegrali oni znaczącą rolę w obronie miasta. Wkrótce władze radzieckie wydały specjalne odznaczenie – medal „Za obronę Odessy”, a samej Odessie nadano tytuł „miasta-bohatera”.

Odesa. Okres 1941-1944

1941 – 1944 роки – România
1941 – 1944 роки – Guvernământul Transnistria
1941 – 1944 роки – Județul Odesa
1941 – 1944 роки – raionul Odesa

Już 17 października 1941 roku, zaraz po wkroczeniu do Odessy wojsk rumuńsko-niemieckich, miasto stało się stolicą gubernatorstwa Transnistrii. Przez prawie trzy lata Odessa należała do Królestwa Rumunii.
Transnistria była jednostką administracyjno-polityczną na południowym zachodzie współczesnej Ukrainy i na lewym brzegu Dniestru we współczesnej Mołdawii, którą Niemcy na podstawie traktatu z Bendery z 30 sierpnia 1941 roku przekazali tymczasowej rumuńskiej administracji cywilnej. Rumuński region Transnistria był podzielony na 13 powiatów (żudețów) (od 19 sierpnia 1941 do 29 stycznia 1944 roku).
W odróżnieniu od Besarabii i Bukowiny, Transnistria formalnie nie była częścią Rumunii. I. Antonescu otrzymał jedynie niemiecki mandat na tymczasowe zarządzanie i eksploatację ekonomiczną.
Niemcy zachowali w Transnistrii swoje prawo nadrzędne, zgodnie z którym zarządzali koleją i portami morskimi, a także wprowadzili swoją niemiecką markę (Reichskreditkassenscheine, XDEK) jako jedyną „legalną” walutę na okupowanych terenach ZSRR.
Niemiecka kontrola obejmowała także Besarabię i Bukowinę pod postacią konsulatów, komendantur, „doradców” i „ekspertów”, którzy aktywnie ingerowali w działania rumuńskiej administracji okupacyjnej.
Gubernatorem Transnistrii mianowano Gheorghe Alexianu, który miał siedzibę w Odessie (początkowo w Tyraspolu); podlegał on „Wojskowo-cywilnemu gabinetowi do zarządzania Besarabią, Bukowiną i Transnistrią” przy Radzie Ministrów Rumunii.
Administracja Transnistrii składała się z osób pochodzących z Rumunii. Specjalne komisje „rumunizacji i kolonizacji” prowadziły rumunizację nadniestrzańskich powiatów, a językami urzędowymi były rumuński, rosyjski i niemiecki.
Administracja rumuńska na terenach Transnistrii starała się opanować sytuację w regionie w trakcie okupacji. W tym celu otwarto wszystkie cerkwie, które wcześniej zostały zamknięte przez władze radzieckie. W latach 1942–1943 w regionie zorganizowano 2200 szkół podstawowych (w tym 1677 ukraińskich, 311 rumuńskich, 150 rusińskich, 70 niemieckich i 6 bułgarskich), otwarto 65 szkół średnich, 29 techników oraz 23 uczelnie akademickie. Teatry otwarto w Odessie i Tyraspolu, a także kilka muzeów, bibliotek oraz kin na terenie całego regionu. 7 grudnia 1941 roku na Uniwersytecie Odeskim otwarto sześć wydziałów — medyczny, politechniczny, prawniczy, naukowy, filologiczny oraz rolniczy.
Do Odessy, której liczba mieszkańców wynosiła wtedy 80-90 tys., deportowano 180 tys. Żydów. 22 października 1941 roku w rumuńskim sztabie wojskowym wybuchła bomba, co wywołało masakry Żydów, z których wielu spalono żywcem. W październiku i listopadzie 1941 roku w mieście zginęło około 30 000 Żydów.
Sekretarz podziemnego obwodowego komitetu O. Pietrowski nie zorganizował ruchu oporu i wkrótce został aresztowany przez Rumunów. Po jego zwolnieniu nie prowadził już aktywnej działalności podziemnej. Mimo to pracownicy NKWD, którzy pozostali w mieście, zdołali przeprowadzić dwa duże zamachy: 22 października 1941 roku wysadzili budynek, w którym znajdował się rumuński generał Glogożanu ze swoim sztabem, a później również zniszczyli rumuński pociąg. To jednak były jedne z nielicznych znaczących osiągnięć podziemia w czasie okupacji.
NKWD i radzieccy partyzanci nie byli jedynymi, którzy działali w podziemiu w okupowanej Odessie. Pod koniec 1941 roku do miasta przybyła Południowa „grupa pochodu” Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Członkowie OUN założyli tajną drukarnię i prowadzili antyrumuńską agitację wśród studentów i inteligencji. Niektórzy z nich zostali nawet aresztowani przez rumuńską policję.
W tym czasie burmistrzem Odessy był Herman Pintya. Podczas jego kadencji na tym stanowisku jego głównym osiągnięciem było szybkie zorganizowanie życia gospodarczego miasta. Wśród ciekawych zarządzeń Pintyi wspomina się jego próbę prawnego zakazu łuskania nasion słonecznika na ulicach Odessy. Pintya uratował przed hitlerowcami krewnych marszałka Tymoszenki. Być może dlatego po wojnie został uniewinniony przez sąd radziecki i wyjechał do Rumunii. Później ponownie stanął przed sądem pod zarzutami udziału w zbrodniach przeciwko ludzkości podczas II wojny światowej, ale również został uniewinniony. W 1967 roku zmarł w tajemniczych okolicznościach. Jego imieniem nazwano ulicę w Kiszyniowie.
Sytuacja na froncie w styczniu 1944 roku, związana z bliskością wojsk radzieckich do granic gubernatorstwa, doprowadziła do istotnych zmian — cywilne zarządzanie Transnistrią zostało zniesione. Władza w regionie między Dniestrem a Bugiem przeszła do rumuńskiego dowództwa wojskowego, co skutkowało redukcją aparatu administracyjnego. Wszystkie dyrekcje gubernatorstwa, w tym miejskie, zostały zlikwidowane. W ich miejsce utworzono tylko dwie, których kompetencje obejmowały sprawy administracyjne i gospodarcze. Na wzór niemiecki struktura powiatowa została zastąpiona okręgami.
18 marca 1944 roku Niemcy zmusili swoich rumuńskich sojuszników do podpisania protokołu o przekazaniu terytoriów między Dniestrem a Bugiem generałowi Aulebowi, pełnomocnikowi Najwyższego Dowództwa Wojskowego armii niemieckiej. Terytorium to przeszło pod zarząd niemieckiego dowództwa i faktycznie pozostawało pod jego kontrolą do początku kwietnia 1944 roku.
Wojska 3. Frontu Ukraińskiego, dowodzone przez rodowitego mieszkańca Odessy, Rodiona Malinowskiego, 10 kwietnia 1944 roku wyzwoliły miasto podczas Operacji Odeskiej.

Ukraińska SRR. Czasy pokoju

W 1945 roku Ukraińska SRR stała się jednym z współzałożycieli Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), wraz z Białoruską SRR i ZSRR.
30 października 1943 roku USA, Wielka Brytania, ZSRR oraz Chiny (w imieniu swojego rządu — ambasador Chin w ZSRR) podpisały Deklarację o powszechnym bezpieczeństwie — dokument, który po raz pierwszy zapisał decyzję o utworzeniu Organizacji Narodów Zjednoczonych, a który później stał się podstawą przyszłej Karty ONZ. 4 marca 1944 r. z Moskwy do Kijowa dotarła dyrektywa, na podstawie której VI sesja Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR przyjęła ustawę „O utworzeniu sojuszniczo-republikańskiego Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych Ukraińskiej SRR” oraz wprowadziła odpowiednie zmiany do swojej konstytucji. Jednym z głównych powodów, które skłoniły Stalina i kierownictwo ZSRR do rozszerzenia uprawnień Ukraińskiej SRR na arenie międzynarodowej, była chęć zwiększenia wpływów w nowej strukturze międzynarodowej dzięki dodatkowym głosom.
W 1945 roku podpisano traktat o granicy radziecko-polskiej, w przybliżeniu wzdłuż linii Curzona, oraz o przyłączeniu Zakarpacia. Na terenach przygranicznych z Polską do 1946 roku odbyła się „wymiana ludności”, a w 1947 roku władze polskie przeprowadziły deportację przygranicznych Ukraińców na nowo zdobyte ziemie niemieckie na zachodzie – operacja „Wisła”, natomiast władze radzieckie wysiedliły 78 tysięcy „niepewnych” Ukraińców na Syberię. Tego samego roku na mocy traktatu radziecko-rumuńskiego oficjalnie przyłączono północną Bukowinę i południową Besarabię, lecz lewy brzeg Dniestru pozostał w składzie Mołdawskiej SRR. W latach powojennych za „antyradzieckie przestępstwa polityczne” aresztowano 43 tysiące osób poniżej 25 roku życia, z czego 36,3 tysiąca na zachodnich obszarach Ukrainy, a około 500 tysięcy Ukraińców z tych regionów wysłano na zesłanie. W wyniku licznych przesiedleń, migracji i deportacji w pierwszej połowie XX wieku, struktura etniczna ludności Ukrainy znacznie się zmieniła – zmniejszyła się liczebność mniejszości narodowych, a zwiększyła liczba osób pochodzących z Rosji. Pomimo zjednoczenia większości etnicznych ziem w składzie USRR, poza jej granicami pozostały, a później zostały silnie zasymilowane: północna Besarabia, Łemkowszczyzna, Nadsanie, Chełmszczyzna, Podlasie, Polesie Brzeskie, Starodubszczyzna, Nadonie, Kubań. W 1945 roku metropolita Josyf Slipej został zesłany do obozu, a w marcu następnego roku na Soborze Lwowskim doszło do „samorozwiązania UKGK”, grekokatolicki Kościół przeszedł do podziemia i stał się „katakumbowym”.
W latach 1947–1949 Nikita Chruszczow przeprowadził szybką sowietyzację zachodnich obwodów, miasta zostały zindustrializowane, a na wsiach utworzono kołchozy. Osoby niezgadzające się z tym przesiedlano na wschód lub na Syberię. Żołnierze UPA, licząc na to, że zimna wojna Zachodu z ZSRR przerodzi się w gorącą, kontynuowali opór wobec władzy radzieckiej, stosując taktykę walki małymi oddziałami przeciwko przeważającym siłom NKWD. Jednocześnie władza radziecka starała się zdyskredytować powstańców w oczach ludności, organizując masowe deportacje, prowokacje i szerząc propagandę. W 1950 roku zabito głównodowodzącego UPA, Romana Szuchewycza, i opór wygasł.
Związek Radziecki postanowił odbudowywać gospodarkę narodową własnymi siłami, odrzucając „plan Marshalla” i nawet wspierając proradzieckie rządy w Europie Wschodniej, w tym także dostarczając im żywność. Dla ukraińskiego chłopstwa oznaczało to nowy głód w latach 1946–1947 (wywołany przez tymczasowego sekretarza Łazara Kaganowicza), w wyniku którego zginął milion osób. W 1949 roku pierwszym sekretarzem Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Ukrainy mianowano Leonida Mielnikowa. W życiu społecznym nasiliła się ideologiczna walka z „ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem” oraz z „kosmopolitami bez narodowości”, prowadzona przez Andrieja Żdanowa, a także umacnianie „kultu jednostki” Stalina — „żdanowszczyzna”.
Nauka rozwijała się szybko: pod Charkowem, w Piatichatkach, gdzie przed wojną przeprowadzono pierwszą w Europie reakcję jądrową, zbudowano pierwszy akcelerator cząstek elementarnych; w Kijowie powstał pierwszy komputer w ZSRR. Jednak tradycje autorytaryzmu i woluntaryzmu poszczególnych osób również tu odgrywały negatywną rolę. Trofim Łysenko, dla własnych interesów i w celu eliminacji przeciwników, rozpętał kampanię przeciwko sowieckiej genetyce — „łysenkowszczyznę”. W 1952 roku rozpoczęła się kampania antysemicka w medycynie — „sprawa lekarzy”.
5 marca 1953 roku zmarł Stalin, a władzę stopniowo przejęło „kolegialne rządy” byłych stalinowskich współpracowników (Ławrentij Beria, Gieorgij Malenkow, Łazar Kaganowicz, Wiaczesław Mołotow), ale ostatecznie przejął ją Nikita Chruszczow. W tej walce opierał się głównie na marszałku Gieorgiju Żukowie oraz ukraińskich komunistach. Na początku Chruszczow obrał kurs na liberalizację życia totalitarnego poprzez destalinizację — rozpoczęła się era „odwilży”. W 1953 roku na stanowisko pierwszego sekretarza KC KPU mianowano Ołeksija Kyryczenkę, a w 1957 roku zastąpił go Mykoła Pidhorny. Za czasów Chruszczowa ukraińska nomenklatura partyjna zajmowała drugie miejsce w kierownictwie ZSRR, zaraz po rosyjskiej. Do 1964 roku połowę KC KPZR stanowili Ukraińcy, w tym Leonid Breżniew. W 1954 roku, z okazji „300-lecia zjednoczenia Ukrainy z Rosją” i dla ożywienia gospodarki, przekazano Ukraińskiej SRR Krymską Obwodę z RFSRR. Z pomocą republiki na półwyspie zbudowano Północnokrymski Kanał Nawadniający. W 1956 roku na XX Zjeździe KPZR Chruszczow w swoim raporcie „O kulcie jednostki i jego następstwach” obalił „kult jednostki” Stalina. Rozpoczął się proces likwidacji GUŁAG-u, rewizji spraw i rehabilitacji ofiar represji politycznych. Jednak rehabilitacja ukraińskich bojowników przeciwko władzy radzieckiej miała charakter częściowy, masowo amnestionowano jedynie osoby skazane za przestępstwa kryminalne. W latach 1953–1954 ukraińscy więźniowie polityczni wzniecili szereg buntów obozowych: w Workucie, Norylsku i Kengirze.
W życiu gospodarczym również następowała liberalizacja. Na terytorium Ukrainy utworzono 11 okręgów ekonomicznych, w których całość planowania przekazano radom gospodarki narodowej (radnarchozom), ale biurokratyczna machina zniweczyła wszystkie procesy samorządności gospodarczej. Na Dnieprze, w celu stworzenia kaskady elektrowni wodnych, zatopiono ogromne tereny rolnicze. Dniepropietrowsk stał się ogromnym centrum budowy rakiet (Południowy Zakład Budowy Maszyn). W 1957 roku, dzięki ukraińskiemu inżynierowi Siergiejowi Korolowowi, udało się wystrzelić pierwszy sztuczny satelita Ziemi. W 1961 roku Jurij Gagarin odbył pierwszy lot kosmiczny, a w następnym roku Pawło Popowicz został pierwszym Ukraińcem w kosmosie. Rozpoczęła się kampania masowego budownictwa mieszkaniowego „chruszczowek”, co pozwoliło znacznej liczbie mieszkańców miast przeprowadzić się z baraków i mieszkań komunalnych do własnych mieszkań. Przeprowadzono reformę emerytalną, pracowników odłączono od zakładów, a chłopów od kołchozów, wydając im paszporty. Aby „dogonić i prześcignąć Amerykę”, postanowiono aktywnie wprowadzać kukurydzę do płodozmianu, intensyfikować hodowlę zwierząt oraz zagospodarować dziewicze ziemie Kazachstanu, do którego wyjechała znaczna liczba ukraińskiej młodzieży. Aby zrealizować ryzykowne plany produkcji, często uciekano się do fałszerstw i jawnym oszustwom, co skutkowało załamaniem dostaw produktów do sklepów i wzrostem cen. W rezultacie doszło do „głodowych buntów” (Krzywy Róg, Odessa, Nowoczerkask). Kolejny głód, spowodowany suszą w 1963 roku, udało się zażegnać dzięki dostawom zboża z zagranicy.
W życiu kulturalno-artystycznym liberalizacja wywołała nową falę ukrainizacji, pojawienie się ruchu „szistdesiatników”, który przeciwstawiał się normom „socrealizmu”. Pojawił się „samizdat” dzieł, które nie przeszły oficjalnej cenzury w wydawnictwach. Jednocześnie nowa reforma oświatowa zwiększała liczbę szkół z rosyjskim językiem nauczania. Ruch dysydencki dążył do pokojowego osiągnięcia demokratyzacji reżimu politycznego i społeczeństwa. W 1959 roku młody prawnik Łewko Łukjanenko we Lwowie założył podziemny Ukraiński Związek Robotniczo-Chłopski, za co został skazany na karę śmierci (wyrok został zmieniony na 15 lat więzienia). W 1963 roku na stanowisko pierwszego sekretarza KC KPU został mianowany Petro Szelest, który otwarcie sprzeciwiał się rusyfikacji, nawet w swojej książce „Ukraino nasza Radziecka”, ale dla umocnienia swojej władzy świadomie tłumił patriotów z inną wizją „ukraińskości”. Z jego inicjatywy wydano wielotomowe dzieło „Historia miast i wsi”. 4 września 1965 roku w kijowskim kinie „Ukraina” odbyła się premiera filmu Siergieja Paradżanowa „Cienie zapomnianych przodków”, na której Iwan Dziuba, Wasyl Stus i Wiaczesław Czornowił publicznie wystąpili przeciwko aresztowaniom osób o odmiennych poglądach.
W 1964 roku grupa opozycyjnych partyjnych działaczy pod przewodnictwem Leonida Breżniewa odsunęła Chruszczowa od pełnionych funkcji i odesłała go na emeryturę. W 1965 roku w rolnictwie i przemyśle rozpoczęły się „reformy Kosygina”, które przywracały ścisłą centralizację, a przedsiębiorstwa przechodziły na rozliczenia wewnętrzne. Na wsi wywołało to konsolidację kołchozów i zniknięcie wielu małych „nieperspektywicznych” wiosek i przysiółków. Ogólnie rzecz biorąc, w czasie ósmego planu pięcioletniego poziom życia ludności poprawił się, ale już od lat 70. rozpoczął się systemowy kryzys ekstensywnej ścieżki rozwoju gospodarki. Próby przezwyciężenia ideologicznego i gospodarczego kryzysu państwa doprowadziły do pojawienia się idei budowy „rozwiniętego socjalizmu” zamiast „podstaw komunizmu” do 1980 roku oraz „zastoju” w życiu gospodarczym i społecznym. Na arenie międzynarodowej połowa lat 70. była okresem prób nawiązania stosunków między ideologicznymi blokami Wschodu i Zachodu oraz złagodzenia napięcia związanego z oczekiwaniem na wojnę nuklearną – „odprężenie”.
W 1972 roku pierwszym sekretarzem KC KP Ukrainy został Władimir Szczerbicki, protegowany Breżniewa. Zajął się czystką aparatu partyjnego i rozpoczął nową falę aresztowań inteligencji. Część z nich została skazana, innych wysyłano do szpitali psychiatrycznych, wielu po prostu zwolniono z pracy. W 1976 roku powstała Ukraińska Grupa Helsińska, której celem było monitorowanie przestrzegania przez ZSRR postanowień układów helsińskich z 1975 roku (Mykoła Rudenko, Petro Hryhorenko, Łewko Łukjanenko, Iwan Kandyba, Wasyl Stus, Wiaczesław Czornowił i inni). Już w następnym roku większość jej uczestników została uwięziona w obozach. W życiu społecznym narastała rusyfikacja. W środowisku naukowym nasilają się prześladowania, przede wszystkim wobec przedstawicieli dyscyplin humanistycznych, natomiast „technokraci”, którzy zapewniali materialną bazę dla przemysłu wojskowego, cieszyli się przychylnością władzy.
W 1977 roku przyjęto nową Konstytucję ZSRR, a w 1978 – nową Konstytucję USRR. Aby uzyskać walutę z sprzedaży surowców naturalnych, intensywnie eksploatowano złoża ropy i gazu na Syberii, a przez terytorium Ukrainy siłami krajów bloku socjalistycznego budowano sieć rurociągów („Przyjaźń”, Urengoj – Użhorod). Centralizacja przepływów gospodarczych wyczerpywała zasoby Ukrainy, nie dając w zamian nawet możliwości modernizacji zdolności produkcyjnych (ponad połowa funduszy produkcyjnych w latach 80. przekroczyła swoją żywotność). Urbanizacja przyspieszała, 4,6 miliona ukraińskich chłopów przeniosło się do miast. Jednocześnie spowolnił się wzrost liczby urodzeń, a społeczeństwo ogólnie się starzało. Większość produktów i towarów konsumpcyjnych stała się deficytowa. Pod koniec 1979 roku ZSRR wprowadził wojska do Afganistanu w celu wsparcia sił proradzieckich i znalazł się w międzynarodowej izolacji, na tle spadku światowych cen na surowce energetyczne, których sprzedaż pozwalała pokrywać problemy nieefektywnej gospodarki, co spowodowało spadek dochodów o połowę.
Po śmierci Breżniewa w 1982 roku rozpoczął się „parad sekretarzy generalnych”, którzy umierali co roku na swoich stanowiskach, aż do momentu, gdy w 1985 roku do władzy doszedł młody reformator Michaił Gorbaczow. Gorbaczow zaczął intensywnie zbliżać się do krajów kapitalistycznych w poszukiwaniu ratunku dla swojego kraju, zakończył „wyścig zbrojeń”, wycofał wojska z Afganistanu oraz pozwolił na integrację NRD i RFN. W polityce wewnętrznej rozpoczął realizację programu reform ekonomicznych (samorządność gospodarcza) oraz liberalizację życia społecznego (jawność). Te procesy zyskały nazwę Przebudowa (Pierestrojka). 26 kwietnia 1986 roku doszło do awarii w elektrowni atomowej w Czarnobylu, która swoim niewidocznym „radioaktywnym płomieniem” jakby uwidoczniła wszystkie nagromadzone w społeczeństwie radzieckim problemy. W wyniku katastrofy ponad 50 tysięcy km² terytorium Ukrainy zostało skażone, setki miejscowości oraz 100 tysięcy mieszkańców zostało całkowicie przesiedlonych (Prypeć → Sławutycz). Reformy, podobnie jak za czasów Chruszczowa, były wprowadzane w sposób arbitralny, na przykład podczas kampanii przeciw alkoholizmowi na Krymie i Zakarpaciu zniszczono historyczne winnice. Z drugiej strony wolność słowa szybko wypełniała „białe plamy” w świadomości historycznej narodu i budziła uczucia narodowe, a inteligencja zaczęła się organizować wokół różnych stowarzyszeń („UKU”, „Towarzystwo Lwa”, „Memoriał”, „TUM”). W 1988 roku utworzono Ukraińską Grupę Helsińską, którą kierował Łewko Łukjanenko. W 1989 roku powstał „Ruch Ludowy na rzecz Przebudowy”, kraj ogarnęły strajki górnicze, a Szczerbyckiego zastąpiono Wołodymyrem Iwaszką. 28 października Rada Najwyższa przywróciła status państwowy językowi ukraińskiemu. 21 stycznia 1990 roku, z okazji rocznicy Aktu Zjednoczenia ZURL i URL, od Iwano-Frankowska przez Lwów do Kijowa rozciągnął się „żywy łańcuch”. W marcu tego samego roku Komunistyczna Partia straciła swoją przewodnią rolę, pojawił się pluralizm polityczny i wielopartyjność, odbyły się pierwsze alternatywne wybory do Rady Najwyższej. Pierwszą ukraińską partią polityczną stała się Ukraińska Partia Republikańska Łewka Łukjanenki. W odnowionej Radzie 125 nowo wybranych deputowanych utworzyło blok „Rada Narodowa” pod przewodnictwem Ihora Juchnowskiego, a 239 suweren-komunistów pod przewodnictwem Łeonida Krawczuka, który objął przewodnictwo parlamentu, stworzyło blok „Za radziecką i suwerenną Ukrainę”. W 1990 roku, z powodu szalonego niedoboru żywności i aby zapobiec jej odpływowi do innych regionów, na Ukrainie wprowadzono system kartkowy, w ramach którego „zaopatrzenie” było dostępne tylko dla obywateli republiki. W tym samym roku zalegalizowano „katakumbowy” Ukraiński Kościół Greckokatolicki. Podczas „parady suwerenności” republik radzieckich, 16 lipca 1990 roku Ukraina również ogłosiła „Deklarację o suwerenności państwowej”, miesiąc po proklamacji suwerenności przez Rosję (12 czerwca).
Nie będąc w stanie stłumić siłą wojskową narodowych zamieszek w różnych częściach ZSRR, siły reakcyjne rozpoczęły przygotowania do nowego traktatu związkowego – „proces nowoogariowski”. W odpowiedzi na to, w październiku, kijowscy studenci wyszli na Majdan i rozpoczęli strajk głodowy, a społeczeństwo ich wsparło. Premier Witalij Masol podał się do dymisji – doszło do „Rewolucji na granicie”. W marcu 1991 roku, na poparcie nowego związku, odbyło się referendum z niejednoznacznymi pytaniami, w którym 70% opowiedziało się za zachowaniem Związku.
W maju-czerwcu 1991 roku w mieście Nosówka, będącym wtedy centrum rejonu w obwodzie czernihowskim, odbył się strajk głodowy nauczycieli i masowe protesty, które zyskały rozgłos w ogólnokrajowych mediach i doprowadziły do zmiany władz rejonu nosowskiego.
We wrześniu 1991 roku, w swoim przemówieniu (tzw. „kotlet po kijowsku”) w Radzie Najwyższej, kurs prorosyjski propagował prezydent USA George Bush. Nie licząc na polityczne rozwiązanie problemu, moskiewska nomenklatura partyjna zdecydowała się na spisek. 19 sierpnia utworzono Państwowy Komitet Stanu Wyjątkowego (GKChP), Gorbaczowa uwięziono w jego daczy we Forosie na Krymie, a wojska wysłano na ulice Moskwy. Jednak rosyjski przywódca Borys Jelcyn wyprowadził ludzi na ulice i 21 sierpnia GKChP upadł, a partia komunistyczna została zakazana na terenie Rosji. Na Ukrainie komuniści początkowo przyjęli postawę wyczekującą, jednak 24 sierpnia na nadzwyczajnej sesji Rady Najwyższej, „w obliczu śmiertelnego zagrożenia” znalezienia się poza prawem również na Ukrainie, wsparli siły demokratyczne i zagłosowali za „Aktem ogłoszenia niepodległości państwowej”.

Odessa (Odesa). Okres 1944-1991

1944 – 1991 lata – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich
1944 – 1991 lata – Ukraińska Radziecka Socjalistyczna Republika
1944 – 1991 lata – Obwód Odeski
1944 – 1962 lata – Rejon Odeski

W ciągu kolejnych lat po wyzwoleniu Odessy w mieście prowadzono prace nad odbudową zniszczonych podczas wojny budynków. Do 1948 roku w Odessie odbudowano wszystkie najważniejsze obiekty portowe i przemysłowe. Powstały nowe, duże zakłady – fabryki frezarek imienia Kirowa, wiertarek promieniowych, zakład doświadczalno-mechaniczny, „Presmasz”, „Poligrafmasz”, montownia samochodów, fabryka kabli, „Autogenmasz” i inne. Kolejne lata w historii Odessy, począwszy od lat 50., były w dużej mierze związane z rozwojem budownictwa. W 1968 roku na Nowym Molu zbudowano nowoczesny port morski. W 1950 roku poziom przeładunku towarów w porcie był dwukrotnie wyższy niż przed wojną.
Na rok 1975 zasoby mieszkaniowe miasta osiągnęły rekordowy metraż – 12 milionów metrów kwadratowych, co stanowiło dwukrotność w porównaniu do roku 1940. W tamtym okresie powstały również nowe dzielnice miejskie: Południowa, Południowo-Zachodnia, Północno-Wschodnia i Tałirowska. Jednakże wraz z rozwojem przemysłu i budownictwa Odessa straciła swoje znaczenie, które miała od momentu swojego tak zwanego „założenia” w 1794 roku. Miasto uzyskało nieoficjalny status prowincjonalnego.
Ponadto, mimo że w mieście budowano nowe osiedla, to historyczne centrum miasta prawie nie było odnawiane, co doprowadziło do degradacji wielu zabytków architektury. Podobnie działo się z infrastrukturą. Władza radziecka starała się na różne sposoby zmienić wartości lokalnych mieszkańców. W tamtym okresie w barbarzyński sposób niszczono cmentarze i świątynie, fałszowano historię i zniekształcano fakty o znanych osobach, tworząc mit, jakoby w krótkim czasie „założono” w miejscu małej osady Hacibej duże europejskie miasto – „Południową stolicę imperium”. Duży wkład w upadek kultury i ogólnoludzkich wartości w Odessie miała polityka KPZR, która doprowadziła do masowej emigracji prawie całej elity kulturalnej i naukowej. Po wojnie władze radzieckie nie pozwoliły na odbudowę kościoła ewangelickiego w centrum religijnym miejscowych luteran, katedry św. Pawła. Budynek początkowo służył jako sala sportowa. Po kilku pożarach zabytek architektury niemal całkowicie popadł w ruinę. Szczególnie niszczycielski był ostatni pożar, który miał miejsce w nocy z 8 na 9 maja 1976 roku, w Dniu Zwycięstwa. W 1977 roku miało miejsce uroczyste otwarcie Muzeum Literatury w pałacu Gagarinów.

CZYTAJ DALEJ→