Ukraińcy w historii Odeszczyzny

ETNOGENEZA UKRAIŃCÓW

W etnicznej historii Ukraińców można wyróżnić kluczowe etnogenetyczne samookreślenia na przestrzeni ostatnich 2000 lat:

1. Antowie (Związek Antów) II–VII w.: Ulicze, Tiwercy, Dulibowie, Biali Chorwaci, Wołynianie, Bużanie;
2. Słowianie VI–XI w.: Ulicze, Tiwercy, Dulibowie, Biali Chorwaci, Drogewiczowie, Drewlanie, Siewierzanie, Polanie;
3. Rusini, Rusowie, Ruś X–XX w. (twory państwowe – Ruś Kijowska, Królestwo Rusi, Wielkie Księstwo Litewskie, Województwo Ruskie);
4. Kozacy XVI–XVIII w. (twór państwowy – Hetmanat);
5. Ukraińcy XVII–XXI w. (twory państwowe – Ukraińska Republika Ludowa, Państwo Ukraińskie, Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka, Ukraina).

________________________________

Problem kształtowania się narodu ukraińskiego w przeszłości znajdował różne interpretacje w pracach różnych historyków, w zależności od ich politycznego zaangażowania. Wymownym przykładem jest porównanie poglądów wybitnego rosyjskiego historyka M.P. Pogodina i ojca współczesnej ukraińskiej nauki M.S. Hruszewskiego. “Pierwszy z nich twierdził, że po rozpadzie Rusi Kijowskiej ludność Naddnieprza przeniosła się na terytorium centralnej Rosji i w późniejszym czasie utworzyła państwo moskiewskie. Innymi słowy, nie dostrzegał on w ogóle istnienia odrębnego narodu ukraińskiego. Drugi uważał, że naród rosyjski nie ma żadnego związku z Rusią Kijowską”.
W radzieckiej historiografii powojennych lat zapanowała koncepcja swoistego kompromisu pomiędzy dwiema wyżej wspomnianymi skrajnościami – według niej rzekomo jednolita w przeszłości staroruska wspólnota etniczna dała początek trzem spokrewnionym narodom: rosyjskiemu, ukraińskiemu i białoruskiemu. Ów kompromis miał na celu uzasadnienie „faktami” historycznymi politycznej koncepcji zjednoczenia narodów. Skoro kiedyś istniał jeden naród, który na skutek niekorzystnych okoliczności zewnętrznych (przede wszystkim najazdu mongolsko-tatarskiego) rozpadł się, to po ponownym zjednoczeniu stopniowo miałby zatracić swoje narodowe różnice i powrócić do pierwotnej jedności.
Utożsamianie Rusi Kijowskiej z „kolebką” trzech bratnich narodów w żaden sposób nie sprzyjało naukowym badaniom nad pochodzeniem narodu ukraińskiego. S. W. Kulczycki wyraża przekonanie, że „…pięć wschodniosłowiańskich związków plemiennych, które utworzyły Ruś Kijowską, nie mogło w krótkim okresie istnienia tego dość kruchego wczesnofeudalnego tworu państwowego stopić się w jedną narodowość. Oczywiste jest, że różnice między trzema współczesnymi narodami mają swoje źródło w odmiennościach między plemiennymi związkami, które istniały już w pierwszych wiekach naszej ery”.
Wielki ukraiński historyk M. S. Hruszewski uważał, że progiem czasów historycznych dla narodu ukraińskiego jest IV wiek. „Rozsiedlenie plemion ukraińskich na ich obecnym terytorium zbiega się z początkiem ich życia historycznego. Stulecia, które bezpośrednio następują po tym rozsiedleniu, przygotowują organizację państwową, której historia stanowi główną treść pierwszego okresu dziejowego narodu ukraińskiego. Dzięki wysiłkom dynastii kijowskiej i jej drużyny wszystkie plemiona ukraińskie, wszystkie części terytorium ukraińskiego zostały połączone w jeden organizm polityczny, choć na krótki czas, a ta polityczna jedność nadawała nowe wspólne cechy kulturze i stosunkom społecznym całej ludności ukraińskiej“.
Podobnego zdania na temat czasu formowania się narodu ukraińskiego jest uznany historyk i publicysta I. Łysiak-Rudnycki, który zauważa, że „wszyscy ci trypolczycy, Scytowie itd. mają z naszym narodem bardzo niewiele wspólnego, nie więcej niż np. jacyś Liguryjczycy, Etruskowie i Samnici ze współczesnym narodem włoskim, czyli ewentualnie jedynie jako składniki w syntezie etnicznej… Wydaje się, że badacze są dziś zgodni co do tego, że Antów, o których wspominają kronikarze bizantyjscy, należy uważać za bezpośrednich przodków współczesnych Ukraińców. Oznacza to, że formowanie się narodu ukraińskiego zostało prawdopodobnie zasadniczo zakończone w połowie pierwszego tysiąclecia n.e.“.
Jak wiadomo, jedną z głównych cech każdej narodowości jest jej język. Już w epoce książęcej na południowo-zachodnich ziemiach państwa kijowskiego kształtuje się ludowy język ukraiński. „Świadczy o tym zasób leksykalny folkloru, poematu „Słowo o pułku Igora” oraz ówczesnych kronik Kijowskiej i Halicko-Wołyńskiej. Język ukraiński potwierdził swoją żywotność jako twór całej narodowości“.
Wielkie znaczenie dla formowania się narodu ukraińskiego miało rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa, które za księcia Włodzimierza stało się religią państwową (988 r.). Stopniowo przenikając przez wieki do codziennego życia i świadomości narodu, chrześcijaństwo stało się prawdziwie narodową religią Ukraińców, przyczyniając się do rozwoju oświaty i kultury.
Jeśli chodzi o kulturę materialną i duchową narodu ukraińskiego, to mimo całej jej ewolucji na przestrzeni wieków zachowały się w niej pewne stałe elementy (folklor, zwyczaje, sposoby budowy i urządzania domostw, wyrób naczyń itp.).

_____________________________

  Na podstawie materiałów osvita.ua

________________________________

UKRAIŃSKA TREŚĆ KOLONIZACJI STEPÓW PÓŁNOCNEGO WYBRZEŻA MORZA CZARNEGO

WBIĆ SIĘ W MORZE, WYPARTYĆ KOCZOWNIKÓW, którzy od dawna zmieniali się w Stepie, uderzając falami na osiadłą i rolniczą Ukrainę – oto w czym ukraińskie elity zawsze widziały swoją historyczną misję. Dlatego od wieków patrzyły na bezkresne stepy między Dunajem a Donem nie inaczej jak na terytorium swojego naturalnego wpływu, odbitego z rąk koczowniczych ord. Na wschodzie już w czasach książęcych w Przyazowiu istniało Księstwo Tmutarakańskie, a na zachodzie granice Królestwa Halicko-Wołyńskiego sięgały czasem ujścia Dunaju.
Pojawienie się Tatarów w XIII wieku nie zniweczyło ukraińskich roszczeń do Stepu. Naukowcy odnotowują napływ ukraińskiej ludności na Północne Wybrzeże Morza Czarnego mniej niż 100 lat po najeździe, a czy ten ruch kiedykolwiek się zatrzymał? Pod koniec XIV – na początku XV wieku ponownie umocniła się ona w tym regionie, choć na krótko. Właśnie wtedy, najprawdopodobniej, założono tu Kocziubijów (późniejszy Hadżibej), z którego wyrosła Odesa. W 1550 roku południowe granice ziem ukraińskich postrzegano jako „do brzegów Morza Czarnego, gdzie ujście Dniepru, do rubieży Tawriky i Tawani, przeprawy przez Dniepr”. I tej pozycji ówczesna ukraińska elita – książęta i szlachta – trzymała się konsekwentnie, a za jej sprawą także Rzeczpospolita.
Na przełomie XV i XVI wieku do walki o Step włączyli się ukraińscy kozacy. Opanowanie przez nich przestrzeni stepowej stało się najskuteczniejszą i najbardziej adekwatną odpowiedzią świata ukraińskiego (i całej Europy!) na ostatnie fale azjatyckiego naporu. Najpierw wyrównali przechył, który powstał na korzyść muzułmańskich sąsiadów, a następnie stopniowo zdobywali przewagę, co otworzyło drogę ukraińskiej kolonizacji Stepu.
Decydujący etap zasiedlenia współczesnej wschodniej i południowej Ukrainy przypada na początek XVIII wieku. Kozacy, a także chłopi z różnych zakątków Ukrainy pod ich sztandarami, całkowicie zdominowali zagospodarowanie tych ziem i ostatecznie uczynili je częścią ukraińskiego terytorium etnicznego. Prym w tym wiodła Sicz Zaporoska, która skorzystała z faktu przejścia Wojska Zaporoskiego Niżowego pod protektorat chana krymskiego. Od lat 10. XVIII wieku umacniała się w stepach Oczakowskich, u ujścia Dniestru, penetrowała Kuban i dolny bieg Dunaju (osiedlając się w Kilii i Reni).
Co więcej, Zaporożcy zaczęli zakładać swoje osady na Krymie. Już w latach 1720–1730 osiedlali się na obrzeżach Bachczysaraju, Gezłowa (Eupatorii), Kafy (Teodozji).
Największą kolonizację Zaporożcy rozpoczęli w połowie XVIII wieku, rozszerzając ją na ogromny obszar od ujścia Dniestru po Don. Silnym impulsem do tego stały się próby Rosji odebrania im północnych ziem przylegających do Hetmańszczyzny, Słobodszczyzny i Prawobrzeżnej Ukrainy. Rosyjskiej ekspansji Kozacy przeciwstawili szybkie i skuteczne zagospodarowanie regionu, wspierane metodami siłowego wypierania nieproszonych kolonistów, organizowanych przez rosyjski rząd.
W ciągu niespełna ćwierćwiecza współczesna Ukraina Południowa oraz większa część Wschodniej (z wyjątkiem Słobodszczyzny) pokryły się gęstą siecią zaporoskich zimowisk, slobód i miasteczek. Na wschodzie Kozacy rościli sobie prawa do ziem aż po Don, na południu dążyli do dotarcia do naturalnych granic – Morza Czarnego i Azowskiego.
W 1755 roku nad Dniestrem i w Mołdawii osiedliło się nie mniej niż 400 Kozaków, a w 1760 roku w dolnym biegu Bohu – 500. U ujścia Dniepru, na terenie Chanatu Krymskiego, istniała nawet administracyjna jednostka zaporoskich Kozaków – Prownohińska Palańka.
Rosja próbowała przeciwstawić ukraińskiej kolonizacji własną, lecz brakowało jej odpowiedniego zasobu ludzkiego. Dlatego stawiała głównie na rozwodnienie ukraińskiej ludności poprzez specjalnie sprowadzanych osadników z Bałkanów. W 1752 roku na północnych prawobrzeżnych ziemiach zaporoskich utworzono Nową Serbię.
W 1753 roku na południe od niej, w pasie o szerokości 20 wiorst, powstał Nowosłobodzki Pułk. W tym samym roku na Lewobrzeżu, między rzekami Bachmut i Ługań, pojawiła się Słowiano-Serbia. Jednak te działania nie sprawdziły się ani pod względem militarnym, ani gospodarczym, zmuszając Petersburg do ciągłego utrzymywania nowych osad oraz rozwiązywania niekończących się konfliktów, również międzynarodowych (m.in. z Austrią). Wystarczy powiedzieć, że Nową Serbię chroniło 2438 żołnierzy moskiewskich i ukraińskich Kozaków, podczas gdy jej ludność wynosiła jedynie 1815 osób.
To właśnie dzięki wysiłkom Kozaków Północne Wybrzeże Morza Czarnego nieodwracalnie nabrało ukraińskiego charakteru. Likwidacja kozaczyzny przez Katarzynę II w rzeczywistości niczego nie zmieniła, ponieważ wszystko, co robiła tutaj Rosja, opierało się na zaporoskim fundamencie oraz na ukraińskich zasobach ludzkich i materialnych.
Gospodarka regionu, sieć osadnicza, drogi komunikacyjne rozwijały się na infrastrukturze stworzonej przez Zaporożców i na doświadczeniu gospodarczym Kozaków. Większość współczesnych miast Południowej i Wschodniej Ukrainy to kontynuacja dawnych kozackich osiedli.
Likwidacja Siczy stymulowała dalsze osiedlanie się Ukraińców na Północnym Wybrzeżu Morza Czarnego. Ponad 2 tysiące Kozaków osiedliło się w Bałcie, nad rzeką Tylihuł, w dolnym biegu Dniestru i Bohu aż po ujście Dunaju. Szybko zaczęli tu napływać uciekinierzy z Hetmańszczyzny i Prawobrzeża, a następnie z Wołynia i Galicji. Zatem na długo przed włączeniem tych ziem do Imperium Rosyjskiego ukraińscy osadnicy zagospodarowywali je i nigdy później nie utracili w nich swojej liczebnej przewagi.
Co więcej, Petersburg po prostu nie mógł się obejść na ziemiach zaporoskich bez dawnej starszyzny kozackiej – ani w administracji, ani w gospodarce, ani w wojsku. Na szczycie tej hierarchii stali starszyźni Syder Biały, Opanas Kowpak i Wasyl Czerniawski, którzy objęli odpowiednio szlachectwo chersońskie, ołeksopilskie i samarskie (nowomoskiewskie). Na przełomie XVIII i XIX wieku urzędy zaczęli obejmować już synowie zaporoskich starszyzn, m.in. Hryhorij i Matwij Tymkiwścy, Iwan Myrhorodski, Koźma Gniedin (Gnida). W latach 1780-tych byli Zaporożcy oraz przybysze z Hetmańszczyzny, Prawobrzeżnej Ukrainy i Słobodszczyzny stanowili do 60% kadry urzędniczej namiestnictwa katerynosławskiego.
Bardzo znamienne jest to, że ówczesna ludność wcale nie uważała tego regionu za „Noworosję”. Nawet ci szlachcice, którzy przybyli z Rosji, przeciwstawiali te tereny rodzimym ziemiom rosyjskim, pisząc w listach np. „pojechał do Rosji”, „przybyli z Rosji na Step”. Większość urzędników ukraińskiego pochodzenia, składając wnioski o nadanie szlachectwa, wskazywała na ukraińsko-rosyjski traktat z 1654 roku (Artykuły marcowe) jako podstawowy dokument uzasadniający ich prawa szlacheckie. To wyraźnie świadczy o zachowaniu przez nich poczucia nie tylko odrębności od Rosji, ale i przynależności do wspólnej ukraińskiej przestrzeni, a także o ciągłości tradycji włączania terytorium Ukrainy Południowej do świata ukraińskiego.
W rzeczywistości aż do lat 40. XIX wieku termin „Noworosja” był używany wyłącznie w sensie administracyjnym jako pochodna nazwy „gubernia noworosyjska”. Ogólnie region nazywano „Stepem” itp. Dopiero w toku tworzenia projektu „wielkiego narodu rosyjskiego” pojęcie „Noworosji” sztucznie nabrało znaczenia regionalno-politycznego. W istocie ideologema ta pojawiła się tylko dlatego, że Rosja usilnie dążyła do wymazania z pamięci historycznej miejscowej ludności obrazu regionu jako części ziem ukraińskich. To samo imperium próbowało osiągnąć w czasach ZSRR – masowymi mordami i deportacjami ukraińskich chłopów, sprowadzaniem robotników z Rosji do nowo powstałych zakładów stalinowskiej industrializacji, pielęgnowaniem „narodu sowieckiego” w wersji breżniewowskiej. Bezskutecznie.

___________________________

Wiktor Brechunenko „Український Південь і Схід”
źródło:  tyzhden.ua

________________________________

KOZACTWO W PRZYCZARNOMORZU: z historii powstania i walki

________________________________

CHANACKA (CHANŚKA, CHAŃSKA) UKRAINA

Chanacką Ukrainą nazywa się północną część ziemi oczakowskiej, rozciągającą się od Bohu Południowego wzdłuż Kodymy, Jahorłyka aż po środkowy bieg Dniestru. W źródłach kościelnych Chanacką Ukrainę niekiedy utożsamia się z całym obszarem międzyrzecza Bohu i Dniestru. Za główne ośrodki administracyjne w regionie można uznać Dubosary, Bałtę i Hołtę. Na południu graniczyła z Zaporożem wzdłuż Bohu Południowego, a na północnym zachodzie, wzdłuż Kodymy, Jahorłyka i Dniestru, z pułkiem bracławskim Hetmanatu.
Początki tego terytorium wiążą się z przyjęciem części wojsk kozackich do lennictwa osmańskiego i ich rozmieszczeniem na północnych rubieżach ziemi oczakowskiej, przede wszystkim wzdłuż rzek Dniestr, Kodyma i Boh. Większość ludności regionu stanowili Ukraińcy, Mołdawianie i osadnicy zadunajscy. Wśród tych ostatnich przeważali Bułgarzy, którzy masowo uciekali z centralnych części ejaletów Silistry-Oczakowa i Rumelii do Mołdawii, a następnie wraz z Mołdawianami osiedlali się w osmańskim Naddniestrzu. Warto zaznaczyć, że tereny mołdawskiego Naddniestrza były dobrze znane Kozakom dzięki wyprawom Tymofieja Chmielnickiego, Petra Doroszenki i innych hetmanów. Niektóre grupy kozackie osiedlały się w miejscowościach przygranicznych nad Dniestrem.
Chrześcijański charakter nowo powstałej jednostki administracyjno-terytorialnej tłumaczy pojawienie się nazwy „Chanacka Ukraina”, która wyraźnie odbiega od terminologii osmańskiego podziału administracyjnego. W oficjalnych kronikach słowiańskich oraz mołdawsko-wołoskich nazwa ta funkcjonowała już na początku XVIII wieku jako określenie ziem między Bohem a Dniestrem. Jedna z pierwszych wzmiankowanych pochodzi z korespondencji mołdawskiego agenta Lupula do władz rosyjskich z 1737 roku. Jak zauważył w swojej pracy A. Koczubiński, „trzeba… kozackimi oddziałami dokonywać napadów na Chanacką Ukrainę”. W źródłach rosyjskich z XVIII wieku ten obszar określano również jako „Hańszczyzna” (ziemia zamieszkana przez chrześcijan podporządkowanych władzy chana), „Tatarska Wołoszczyzna”, „Wołoska Tataria”, a nawet „Tataria Koczubejowska” (ze względu na znaczenie twierdzy Koczubej, czyli Choczabej – dzisiejsza Odessa).
Wprowadzenie tradycyjnego ustroju kozackiego wśród dominującej ludności ukraińskiej w regionie wyjaśnia obecność w jego nazwie toponimu „Ukraina”. Jest to również dawne określenie, używane wobec tego obszaru od czasów państwa polsko-litewskiego jako części historycznego osadnictwa Ukraińców. Osoba wyznaczona do zarządzania Chanacką Ukrainą nosiła tytuł „hetmana”, co dodatkowo potwierdza istnienie dominującego ukraińskiego elementu w regionie. Z kolei człon „Chanacka” wskazuje na polityczno-administracyjną zależność regionu od Chanatu Krymskiego, podkreślając w ten sposób kontrast w stosunku do sąsiedniego regionu „Polska Ukraina”. Ciekawym przykładem połączenia tatarskich i ukraińskich wpływów w zarządzaniu regionem było mianowanie na zarządcę Chanackiej Ukrainy osoby z kręgu politycznego Bachczysaraju z nadanym tytułem „hetmana dubosarskiego”. Warto zaznaczyć, że terminologia taka jak „Chanacka Ukraina” czy „hetman” występowała wyłącznie w źródłach słowiańskich oraz mołdawsko-wołoskich.
Natomiast w oficjalnej dokumentacji w języku osmańsko-tureckim nie pojawia się żaden przypadek użycia tej terminologii wobec omawianego regionu. W osmańskich źródłach dominowała nazwa „województwo Tomabasar” (Tomabasar – osmańska nazwa osady Dubosary – طومباصار, Tombasar), a na czele tej jednostki administracyjno-terytorialnej stał wojewoda, określany jako „ziemia wojewody dubosarskiego” lub „wojewoda strony (regionu) Tomabasar” (Tombasâr cânibi). Bardziej szczegółowe omówienie osmańskiego systemu zarządzania na tych terenach, wraz z określeniem stanowisk i tytułów, zostanie przedstawione poniżej.
Obecność pogranicznych terytoriów między Hetmanatem Ukraińskim a Chanatem Krymskim prowadziła do powstawania regionów podobnych do Chanackiej Ukrainy oraz do pojawiania się przywódców działających pod protektoratem chana. Tak oto już w 1668 r. Petro Suchowijenko (Suchowija) został hetmanem Ukrainy pod protektoratem Chanatu Krymskiego, a od 1672 r. powstała osmańska prowincja w zachodnim Podolu ze stolicą w Kamieńcu Podolskim, gdzie rezydował osmański namiestnik. Natomiast wschodnie Podole, kontrolowane przez Petra Doroszenkę, po zawarciu sojuszu w celu wspólnej obrony Ukrainy przed Moskwą, utworzyło swoisty „Ukraiński wilajet”. W kolejnych latach pojawiło się jeszcze wielu ukraińskich przywódców, którzy uznawali zależność od Imperium Osmańskiego lub Chanatu Krymskiego. Z kolei w latach 70. XVII w. krymscy chani nie tylko występowali jako mediatorzy w negocjacjach między Imperium Osmańskim a innymi państwami w sprawach dotyczących Ukrainy, ale także próbowali prowadzić politykę niezależną od Osmanów. Wykorzystując sprzeczności między Moskwą a Warszawą, dążyli do podporządkowania sobie całego terytorium Ukrainy lub jego części. Pod wpływem prosułtańskich, prokrymskich i propolskich hetmanów omawiany region stopniowo coraz bardziej zbliżał się do orbitu interesów Prawobrzeżnego Hetmanatu. Zgodnie z postanowieniami pokoju bachczysarajskiego między Imperium Osmańskim a Rosją z 1681 r., południową częścią Prawobrzeżnego Hetmanatu początkowo zarządzał pod sułtańskim protektoratem „książę Małorosyjskiej Ukrainy i wódz Wojska Zaporoskiego” Jerzy Chmielnicki, a od końca czerwca 1681 r. hospodar mołdawski Jerzy Duka. Sułtan powierzył mu zarządzanie także „turecką” częścią Ukrainy. Duka sprzyjał zbliżeniu regionów Chanackiej Ukrainy, Prawobrzeżnego Hetmanatu oraz lewobrzeżnych terenów nad Dniestrem, między innymi poprzez politykę ponownego zaludniania wyludnionego Prawobrzeża oraz odbudowy tamtejszego ustroju kozackiego. Niemal równocześnie, w 1681 r., krymski chan, korzystając z braku rzeczywistej władzy nad południowymi obszarami Prawobrzeża, nałożył tam podatki za korzystanie z lasów, wydobycie soli oraz połów ryb.
Kontynuowano włączanie ziem Chanackiej Ukrainy w sferę wpływów ukraińskich przywódców, czego przykładem było „zdobycie” w 1683 r. znacznej części Północnego wybrzeża Morza Czarnego przez propolskiego hetmana Prawobrzeżnej Ukrainy Stefana Kunyckiego. Pomimo międzynarodowej sytuacji po zwycięstwie nad Imperium Osmańskim pod Wiedniem w 1683 r., w połowie lat 80. XVII w. władza Osmanów i Chanatu Krymskiego rozszerzyła się na wschodnie Podole oraz części Naddniestrza. Z jednej strony Chanat Krymski, uwzględniając trudną sytuację w Hetmanacie Ukraińskim, stopniowo przekształcał terytoria przyszłej Chanackiej Ukrainy w swoisty przyczółek do wspierania „Ukraińskiego wilajetu”, jako narzędzie kontroli i nacisku na Prawobrzeżny Hetmanat oraz Księstwo Mołdawskie. Z drugiej strony – władze Chanackiej Ukrainy mogły reprezentować interesy ukraińskiej ludności wobec sąsiednich państw. Jak zauważył Ołeksandr Ohlobłyn, „ta Chanacka Ukraina miała swojego hetmana, uznawanego przez chana krymskiego, który był czymś pośrednim między wasalem chana krymskiego a urzędnikiem postawionym nad miejscową ludnością ukraińską”.
Latem 1684 r., po wyparciu z Prawobrzeża mołdawskiego hospodara Jerzego Duki, sułtan Mehmed IV ogłosił nowym hetmanem tureckiej części Prawobrzeżnej Ukrainy (zgodnie z traktatami żurawińskim i bachczysarajskim) kozackiego pułkownika Teodora Sulimenkę (Sulimkę). Głównym zadaniem nowego hetmana było odzyskanie dla sułtana prawobrzeżnej części Ukrainy, utraconej pod naporem wojsk ukraińsko-polskich. Po nieudanych próbach zdobycia przez Teodora Sulimenkę kozackich ośrodków – Niemirowa i Bracławia – jesienią 1685 r. został on rozgromiony w Jahorłyku przez Kozaków propolskiego hetmana Andrzeja Mogili, pojmany i stracony. Jego następcą został hetman Samczenko, który zginął pod koniec 1685 r. podczas kolejnego ataku na Niemirów. Swoimi nieprzemyślanymi działaniami T. Sulimenko i Samczenko zaprzepaścili wysiłki wcześniejszych hetmanów na rzecz kolonizacji ziem Prawobrzeżnej Ukrainy.
Nowym hetmanem Chanackiej Ukrainy z rozkazu sułtana na przełomie lat 1685–1688 został Stecyk (według innych źródeł nosił nazwisko Stec, Stecyk Tiahinski, Stećko lub Stepan Jahorłycki). Postać Stecyka utożsamiana jest również z kozackim pułkownikiem Stefanem Iwanowiczem Łozyńskim, który walczył z serdiukami Piotra Doroszenki, a następnie znajdował się wśród pułkowników hetmana nakazowego „jego królewskiej mości” Ostapa Gogola. Jego rezydencją pozostał Jahorłyk, skąd rozsyłał uniwersały, wzywając ludność Prawobrzeżnej Ukrainy do przejścia pod zwierzchnictwo sułtana i chana. Idąc śladem swoich poprzedników, Stecyk wraz z Tatarami napadł i czasowo zdobył Niemirów. Od 1690 r. przeszedł pod kontrolę chana krymskiego, na którego rozkaz bronił przed wojskami polskimi i kozackimi twierdzy Soroki. Pomimo znacznych dezercji Kozaków Stecyka na stronę polską, sam hetman pozostał wierny protekcji turecko-tatarskiej. Jego oddziały wielokrotnie walczyły z pułkownikami prawobrzeżnymi – Semenem Palijem, Andrijem Abazynem i Samusiem. Podczas jednej z wypraw „polskich” Kozaków jesienią 1695 r. na „wsie Stećkowe” lub „wsie chanackie” w okolicach Dubosar Stecyk został śmiertelnie ranny.
Nowym hetmanem Chanackiej Ukrainy w 1695 r. został mianowany przez chana krymskiego Piotr Iwanenko, który według różnych źródeł mógł sprawować ten urząd do 1712 r. W 1692 r. były pisarz w rządzie Iwana Mazepy, Piotr Iwanenko (Petryk), będąc w opozycji wobec ukraińskiego władcy, został wybrany na hetmana przez Kozaków Siczy. W maju 1692 r. przybył na Krym, gdzie w imieniu „Udzielnego Księstwa Kijowskiego, Czernihowskiego i całego Wojska Zaporoskiego grodowego oraz narodu małorosyjskiego” zawarł z chanem traktat o „wiecznym pokoju i braterstwie” oraz wspólnej obronie przed Moskwą i Polską. Chan krymski uznał Petryka za hetmana Ukrainy i udzielił mu wsparcia wojskowego w walce z wojskami moskiewskimi. Klęska Petryka w kampanii wojennej zmusiła go do przejścia na ziemie osmańskie, gdzie został osiedlony wraz ze swoimi wojskami na wyznaczonym mu terytorium wzdłuż Dniestru.
Równocześnie z Petrykiem w źródłach pojawiają się informacje o kilku innych hetmanach Chanackiej Ukrainy na przełomie XVII i XVIII wieku. W 1698 r., podczas wyprawy pułków lewobrzeżnych na wybrzeże Morza Czarnego, wśród Kozaków pojawił się list „hetmana łaski chana” Iwana Bohatego. Wzywał on ludność Lewobrzeżnej Ukrainy do odrzucenia protekcji moskiewskiej i przejścia pod zwierzchnictwo Chanatu Krymskiego. Według niektórych hipotez pod imionami Iwana Bohatego i Piotra Iwanenki mogła kryć się ta sama osoba.
Po uchwale polskiego sejmu z 1699 r. o likwidacji pułków prawobrzeżnych część Kozaków pod wodzą pułkowników T. Majackiego i F. Szwaczki, stacjonujących w Daszkowie (obecnie obwód winnicki) i jego okolicach, przeszła pod protekcję chana krymskiego Dewlet-Gireja II. Przygotowując się do wojny z Turkami i Tatarami, rząd hetmański Lewobrzeżnej Ukrainy wysłał na pogranicze z Bohem Południowym i Dniestrem specjalnych zwiadowców spośród Kozaków, którzy mieli sporządzić opis dróg i połączeń od ujścia Dniestru i Dunaju. W tym samym roku, na mocy traktatu karłowickiego między Imperium Osmańskim a Polską, terytorium Prawobrzeżnej Ukrainy, dotąd pod władzą sułtana, wróciło pod zwierzchnictwo króla polskiego. Specjalny artykuł traktatu odnosił się do „ukraińskiego hetmana kozackiego” pozostającego na służbie Porty Ottomańskiej i rezydującego „na ziemi wołoskiej”. Na żądanie strony polskiej stanowisko to zostało zniesione.
Pod koniec XVII i na początku XVIII wieku terytorium Chanackiej Ukrainy weszło w skład skomplikowanej pod względem struktury zarządzania administracyjno-terytorialnej prowincji Imperium Osmańskiego o nazwie ejalet Silistryjsko-Oczakowski, początkowo w granicach sandżaku Oczakowskiego, a później w ramach paszałyku Benderskiego. Granice terytorialne ejaletu Silistryjsko-Oczakowskiego rozciągały się od miasta Wize w południowo-wschodniej Tracji aż po rzekę Dniepr (tur. Dniepr – „Ozi”, „Ozen”, od czego pochodzi osmańska nazwa prowincji – ejalet Ozi, Ozi eyaleti). Sandżaki dzieliły się na sądowo-administracyjne okręgi – „kaza”, które obejmowały jedną lub kilka „nahij” – jednostek administracyjnych skupiających wsie i çiftliki (majątki, osady). To właśnie w tych strukturach osmańskiej administracji można odnaleźć miejsce Chanackiej Ukrainy. Niekiedy jako centrum sądowo-administracyjne wymienia się Tombasar, w którym rezydował osmański sędzia – kadi. Z tego powodu Chanacką Ukrainę często utożsamia się z kazą Tombasar.
Słabość Osmanów w kontrolowaniu tych ziem oraz historycznie dominująca pozycja Tatarów krymskich na stepach zmusiły Portę do przekazania Chanatowi Krymskiemu większej części ziem od Dunaju po Boh na zasadzie dzierżawy. Nadając krymskim chanom szerokie prawa do użytkowania oddanych w dzierżawę ziem, z czasem Imperium Osmańskie poczuło się na tyle silne, by rozpocząć samodzielne zarządzanie obszarem między Bohem a Dniestrem poprzez osmańską administrację prowincjonalną w Oczakowie i Silistrze. Wzmacniając swoją pozycję w prowincjach, Osmanowie stopniowo dążyli do ujednolicenia systemu zarządzania zgodnie z ogólnymi zasadami osmańskimi. W związku z tym przeprowadzano reformy administracyjne, szczególnie na pograniczu, gdzie rządzili niezależni bejowie. Reforma polegała na nałożeniu scentralizowanego osmańskiego systemu sądowego i podatkowego na tradycyjny system krymskotatarski, stopniowo eliminując ten ostatni. Takie działania naturalnie wywołały opór wobec władzy centralnej, a w konsekwencji także powstania, przede wszystkim wśród elity nogajskiej. W ramach kompromisu Porta przyznała ludności pogranicza szczególne przywileje, które miały złagodzić nałożone obciążenia finansowe. Jednym z ostatnich regionów, gdzie wprowadzono system dzierżawy, była właśnie Chanacka Ukraina.
Pierwsze większe grupy osadników pojawiły się na tych ziemiach już w XVII wieku. Wzdłuż rzeki Dniestr schronienie znaleźli uchodźcy z Mołdawii oraz część Bułgarów z Budziaku na dolnym Dunaju. Impulsem do ich migracji z zachodniego Budziaku w strefę buforową wokół osady Dubosary było rozszerzenie terenów „Halil Pasza Jurdu” w międzyrzeczu Dniestru i Dunaju na potrzeby nowo przybyłych Nogajów. Dodatkowo dostępność wolnych gruntów w rejonie Naddniestrza oraz stosunkowo łagodne przepisy Imperium Osmańskiego wobec chrześcijańskich osadników przyciągały na północne obszary ziemi oczakowskiej ludność ukraińską z Bracławszczyzny i Siczy Zaporoskiej. Szczególnie intensywny ruch osadniczy Ukraińców miał miejsce w pierwszej połowie XVIII wieku. Kolonizacja obejmowała przede wszystkim tereny wzdłuż rzeki Kodyma, stanowiąc kontynuację ruchu osadniczego w rejonie Dubosar i Jahorłyka, zapoczątkowanego jeszcze w XVII wieku.
Kwestia stopnia ucisku ludności chrześcijańskiej przez Osmanów na tych ziemiach między Bohem a Dniestrem, kwestia grabieży dokonywanych przez tatarskie ordy czy ogólnie skomplikowanej sytuacji miejscowej ludności pozostaje przedmiotem dyskusji. Biorąc pod uwagę, że kozactwo zaporoskie masowo przyjmowało osmańskie poddaństwo i osiedlało się w tym regionie, że Ukraińcy z Rzeczypospolitej znajdowali schronienie przed konfederatami na tych osmańskich terytoriach, że Mołdawianie i Wołosi uciekali spod władzy swoich hospodarów pod osmańską ochronę, a Bułgarzy przesiedlali się nad Dunaj i Dniestr z głębi Bałkanów, można sobie wyobrazić, jaka była sytuacja ludności w Rosji czy w Rzeczypospolitej. Przygraniczne tereny przyciągały znaczne fale migracyjne, umożliwiając osiedlanie się na sąsiednich ziemiach w zależności od sytuacji politycznej.
Paradoksalnie do kolonizacji Hanśkiej Ukrainy przyczyniło się także przejęcie Siczy Zaporoskiej przez Imperium Rosyjskie – zaporoscy kozacy przestali w takim stopniu niepokoić Tatarów i Turków swoimi wyprawami, dzięki czemu ci mogli poświęcić się gospodarce. Wówczas w południowe stepy ruszyła kolejna fala ukraińskiej ludności. Na początku lat 60. XVIII wieku pułkownik palanki Buho-Hardowskiej pisał, że w osadach pod osmańską władzą w okręgu Oczakowskim „ponad połowa ludności to nasi Małorosjanie”. Znajomość terenów Hanśkiej Ukrainy wśród Kozaków odnotował już w czasie wojny rosyjsko-tureckiej 1735–1739 hrabia Burchard Christoph von Münnich, który podkreślał, że informacje o drogach komunikacyjnych w międzyrzeczu Bohu, Dniestru i Dunaju uzyskał od osób dobrze znających te tereny – „Kozaków i miejscowych mieszkańców, a szczególnie od zaporoskich rybaków i strzelców„.
W rezultacie pod koniec XVIII wieku ziemie Oczakowskie wzdłuż rzek Kodymy, Jahorłyka i Dniestru, aż po posiadłości benderskie, stały się zasiedlone przez element ukraiński lub kozacki, mołdawski i bułgarski. Liczba osad na tym obszarze stale rosła przez cały XVIII wiek i osiągnęła około 30 miasteczek i wsi. Jak pisał XIX-wieczny historyk Aleksandr Lebedyntsev, „nie ma wątpliwości, że [Hanśka] Ukraina była gęsto zaludniona”, a przed jej włączeniem do Imperium Rosyjskiego istniało już „60 parafii prawosławnych”, co sprawiło, że od lat 60. XVIII wieku mołdawscy metropolici dodali do swojego tytułu określenie „metropolita całego wybrzeża Dunaju i Dniestru oraz całej Hanśkiej Ukrainy”. Większość osiedli Hanśkiej Ukrainy znajdowała się w północnej części ziemi oczakowskiej, głównie wzdłuż Kodymy, Jahorłyka i dubosarskiej części Dniestru. Jednak należy również wspomnieć o istnieniu szeregu osiedli poza tym zwartym obszarem, które podlegały wojewodzie dubosarskiemu, na przykład w dolnym biegu Dniestru wieś Jaska.
Hanśka Ukraina, jako terytorium przygraniczne z Rzecząpospolitą, Mołdawią i Siczą Zaporoską, zajmowała szczególne miejsce w systemie ekonomicznym Imperium Osmańskiego i Chanatu Krymskiego opartym na dzierżawie podatkowej. Warto zaznaczyć istnienie różnych metod zarządzania w tzw. mukataa w porównaniu z osmańskimi prowincjami, gdzie ustanowiona była scentralizowana administracja. Zróżnicowany skład wyznaniowy i etniczny ludności w regionach przygranicznych skłaniał władze osmańskie do tworzenia dodatkowych jednostek administracyjnych zgodnie z ich tradycyjnym systemem zarządzania.
Określenie terytorium mukataa zazwyczaj wynika z nazwy administracyjnego centrum jednostki terytorialnej, w której się znajduje, lub jednej z dominujących osad w jej obrębie. Pozostałe obszary, obejmujące wsie, pola uprawne i rzeki, określane są terminem „przynależne [do mukataa]”. Nazwa osady, od której pochodzi mukataa, jest raczej traktowana jako „nagłówek” odpowiedniego źródła podatkowego, a nie jego główny przedmiot opodatkowania. Zanim ustali się przybliżoną lokalizację i zasięg terytorialny danej mukataa na podstawie jej nazwy, zawsze podkreśla się, że stanowi ona część sułtańskich khasów.
Na początku lat 40. XVIII wieku następuje odnowienie procesu tworzenia pełnoprawnego regionu administracyjnego, niezależnego od muzułmańskiej administracji sandżaku Oczaków. Społeczności chrześcijańskie zostały tu zorganizowane w odrębną jednostkę administracyjno-terytorialną z centrum nad Dniestrem, w osadzie Dubosary (دوبروصاری, Dubrusârı). Należy zauważyć, że w osmańsko-tureckich źródłach mołdawska nazwa osady Dubosary pojawia się w nieco zmienionej formie, dostosowanej do tureckiej wokalizacji – jako Tombasar. Wyjątkiem może być kilka opracowań kartograficznych wykonanych na zlecenie osmańskiego departamentu wojskowego, gdzie europejscy kartografowie zaznaczają od dawna znaną nazwę w wersji mołdawskiej.
Nazwa osady Tombasar, zgodnie z osmańskimi zasadami zarządzania państwowego, przekształca się w nazwę jednostki administracyjnej, sądowej lub gospodarczej. Od lat 40. XVIII wieku północna część ziemi oczakowskiej jest w źródłach najczęściej określana jako mukataa lub khas. Właśnie w takim zestawieniu z nazwą Tombasar funkcjonowały określenia tego regionu w osmańskiej dokumentacji urzędowej: „Tombasar mukataası” lub „Tombasar Hası mukataası”.
W drugiej połowie XVIII wieku, przy mianowaniu zarządców Hanśkiej Ukrainy, miasteczko Tombasar było wskazywane jako centrum jednostki terytorialno-administracyjnej „województwo” (voyvodalık), w granicach której mogło się znajdować kilka mniejszych lub jedna duża mukataa gruntowa. Na przykład w 1785 roku skarbnik Ibrahim Bej został mianowany na stanowisko w „województwie Tombasar” (Tombasar Voyvodalığı’nın Hazinedar zade İbrahim Bey). Jest to najprawdopodobniej związane z połączeniem mukataa Budziak i mukataa Tombasar pod jednolitym zarządem wojewody dubosarskiego w ramach nowo utworzonego paszałyku benderskiego w drugiej połowie XVIII wieku. Osoba urzędowa uprawniona do eksploatacji ziem sułtańskich na obszarze terytorialno-administracyjnej jednostki „województwo” nosiła tytuł „wojewoda”. Wojewoda miał obowiązek nadzorować zbiór dochodów z khasów, a później również z mukataa należących do sułtana oraz najwyższych dostojników prowincjonalnych (bejlerbejów, sandżakbejów i chana krymskiego). Wojewoda posiadał uprawnienia finansowe, administracyjne i policyjne, a także status jednego z urzędników odpowiedniego okręgu sądowo-administracyjnego (kaza), w którym działał i pełnił funkcję jednego z zarządców lokalnej administracji. Należy zaznaczyć, że do XVII wieku w mniejszych od kaza jednostkach administracyjnych, takich jak nahiye, funkcję zarządców również pełnili wojewodowie mianowani przez sandżakbejów, wykonujący polecenia sułtana lub bejlerbeja.
Czasami spotyka się wzmianki o urzędzie „wojewody Dubosar” w tym samym kontekście co urząd „wojewody Mołdawii” (Tombasâr voyvodası ve Moldova voyvodası), co w żadnym wypadku nie wskazuje na ich równorzędność. W źródłach słowiańskich oraz mołdawsko-wołoskich tytuł wojewody Dubosar często pojawia się jako „hetman Hanśkiej Ukrainy” lub „hetman i strażnik dubosarski”, co jest pozostałością po pierwszym osiedleniu się tutaj oddziałów kozackich, przyjętych w osmańskie poddaństwo. Porównując tytuł „wojewody mukataa Tombasar” w osmańskim zarządzie prowincjonalnym z tytułem „hetmana Hanśkiej Ukrainy” w tradycji kozackiej i charakterze jego użycia, należy zauważyć, że zarówno przedstawiciele władzy osmańskiej, jak i kozackiej starszyzny, stosując te tytuły do tej samej osoby, nadawali im nieco inne znaczenie pod względem pełnionych przez nią funkcji.
Na podstawie osmańsko-tureckich dokumentów można stwierdzić, że posiadłości w północno-zachodniej części międzyrzecza Bohu i Dniestru pod koniec XVII wieku były nadane chanowi krymskiemu jako sułtański khas. W aspekcie gospodarczym wspomniane ziemie zostały oddane w dzierżawę chanowi krymskiemu i zgodnie z osmańskim systemem administracyjnym zorganizowane jako jednostki fiskalno-terytorialne z sądowym i fiskalnym immunitetem – mukataa.
Brak jest informacji na temat administracji Hanśkiej Ukrainy w pierwszej połowie XVIII wieku, jednak można prześledzić jej istnienie przez całe stulecie – aż do przejścia pod administrację rosyjską. W szczególności w opisie szlaku z Kijowa do Stambułu z 1714 roku odnotowano formę zarządu tego terytorium oraz jego granice, rozpoczynające się od fortecy Jahorłyk aż do sandżaku benderskiego: „Jahorłyk leży nad Dniestrem w dolinie… i na tym Jahorłyku kończy się granica polska. Włada nim chan krymski, a Dubosary znajdują się o dwie mile od niego. Z rozkazu chana, Jahorłykiem i Dubosarami do 1714 roku zarządzał wysłany przez chana zdrajca [Rosji] Płaka, który był setnikiem w pułku nowosiergijewskim, położonym blisko rzeki Samary. … Obecnie Jahorłykiem zamiast Płaki zarządza setnik jahorłycki, Kozak imieniem Apostas, a w Dubosarach [rządzi] kozacki setnik Chwastowski, Gawryło Alejchenko, który wcześniej służył u Palija. … Z Jahorłyka do wsi Bielakowka są dwie mile górzystej drogi. Jest to wieś paszy benderskiego, położona nad Dniestrem w dolinie”.
Chan krymski zapraszał do Hanśkiej Ukrainy ludność chrześcijańską z problematycznych terytoriów rosyjskich i polskich, co w stosunkowo krótkim czasie pozwoliło na zaludnienie północno-zachodniej części ziemi oczakowskiej. W zamian chan osiągał znaczne korzyści ekonomiczne dzięki rosnącym dochodom z wsi zależnych od dubosarskiego „hetmana-wojewody”.
Hanśka Ukraina w drugiej połowie XVIII wieku charakteryzuje się wzrostem liczby ludności i stabilnością istnienia tej jednostki administracyjnej. Wyraźnym świadectwem tego jest raport Siczy Zaporoskiej dotyczący nowych osad nad Kodimą, sporządzony przez tłumacza Konstantynowa na zlecenie rosyjskich władz granicznych. Podczas podróży na jarmark w Bałcie w 1763 roku, występując jako rosyjski kupiec, poseł zaporoski donosił: „W tych osadach i mieście żyją Wołosi, Żydzi, a co najmniej połowa ludności w każdej osadzie to naród podobny do małoruskiego. Jak wielu jest tam ludzi rosyjskich, tego ustalić się nie da. We wszystkich wspomnianych nowych osadach mieszkańcy żyją bez żadnych obowiązków podatkowych z uwagi na nowość tych osiedli. W starszych osadach: Holma, Pryłoty i miasteczku Bałta, mieszkańcy podlegają zwierzchnictwu hetmana wołoskiego (tj. dubosarskiego) chanowego kajmakama, który pobiera od nich roczną dziesięcinę z wszelkich dochodów hodowlanych i przemysłowych”.
Wzmocnienie pozycji Krymu wobec Hanśkiej Ukrainy następuje w latach 50. XVIII wieku poprzez mianowanie na urząd hetmański jednego z najbliższych podwładnych chana krymskiego, byłego tłumacza Jakub-aghy (Yakup-ağa), według niektórych źródeł – Jakuba Izmaiłowicza Rudzewicza. Już jako wojewoda dubosarski kontynuuje on współpracę z rosyjskim wywiadem na pograniczu, podobnie jak miało to miejsce podczas jego służby na dworze w Bachczysaraju. Dzięki temu cieszy się lojalnością rosyjskich władz granicznych i otrzymuje regularne wynagrodzenie w formie stałej pensji z Rosji. Chan krymski, nie podejrzewając zdradzieckich zamiarów Jakub-aghy, otacza go pełnym zaufaniem i wsparciem, uznając go za jednego z najwierniejszych podwładnych. Co więcej! Po otrzymaniu informacji w prowincjonalnej administracji ejaletu Silistry-Oczakowa o działalności szpiegowskiej Jakub-aghy zostaje on oskarżony o zdradę, jednak chan krymski nadal go chroni i wysyła do Dubosar jako swoją nominację.
W latach 1760-tych rosyjskie władze graniczne zacieśniają kontakty z wojewodą Jakub-aghą, który staje się kluczowym pośrednikiem w relacjach między Rosją a Chanatem Krymskim, co pozwala mu czerpać korzyści z obu stron. Podczas buntu w 1763 roku w osadzie Hołta, leżącej na styku granic polskiej, osmańskiej i rosyjskiej, kajmakam tego obszaru, Ormianin Gabertow, ucieka na terytorium rosyjskie, lecz hrabia Rumiancew odsyła go z powrotem na ziemie chanatu, co przyczynia się do nawiązania bezpośredniego kontaktu z dubosarskim hetmanem. Spotkanie hrabiego z hetmanem odbywa się w osadzie Bałta. Hetman Jakub wyjaśnia swoje powołanie na pogranicze Hanśkiej Ukrainy obawami Tatarów związanymi z budową rosyjskiej twierdzy Orzeł naprzeciw tatarskiej Hołty. Wzmacniając swoje wpływy, Jakub mianuje swojego brata kajmakamem w osadzie Krywe Ozero, która stanowi kluczowy punkt na trakcie kodymskim, w połowie drogi między Orłem a Bałtą, co pozwala mu kontrolować całą północną granicę osmańskich posiadłości wzdłuż rzeki Kodima aż do jej ujścia do Bohu.
W ten sposób rosyjski wywiad, w obliczu ciągłych zmian chanów na Krymie, dąży do jak najściślejszej współpracy z hetmanem Jakubem jako konfidentem, co zapewnia stałe źródło informacji, a w konsekwencji pozwala na podejmowanie skutecznych decyzji w nadchodzącym nieuchronnym konflikcie między Imperium Rosyjskim a Imperium Osmańskim. Kontynuacja relacji rosyjskiej administracji w Orle z hetmanem Jakubem, zapoczątkowana w 1763 roku, nie napotyka żadnych trudności. Co więcej, rosyjska administracja przestaje sprzeciwiać się przesiedleniom „na stronę krymską” i zezwala ukraińskim Kozakom na swobodne przemieszczanie się. W związku z tym intensyfikuje się działalność wywiadowcza poprzez wysyłanie „na obszar turecki ludzi w odpowiednich przykrywkach w celu uzyskania wiarygodnych informacji”, co daje znacznie większe możliwości ustalenia liczby ludności w rejonie traktu kodymskiego. Rosyjska władza uzasadnia tworzenie chrześcijańskich osad po stronie tatarskiej nie tylko korzyściami handlowymi, lecz także tym, że „w czasie działań wojennych osadnicy chrześcijańscy, ze względu na wspólną wiarę, mogą bardziej skłaniać się ku nam [Rosjanom] niż ku Turkom i Tatarom, co nie jest bez znaczenia”.
Graniczni magnaci polscy, mimo że cierpieli z powodu ucieczki Ukraińców do Hanowskiej Ukrainy i na Podniestrze, nawiązywali jednak bezpośrednie kontakty z wojewodą dubosarskim, aby uzyskać możliwość swobodnego dostępu do Bender i Oczakowa, niezależnie od przeprawy w pobliżu Orła. W tym celu właściciel dóbr humańskich Wincenty Potocki doradza administracji tatarskiej wzmocnienie wspomnianej wołoskiej osady Hołta na styku rzek Bohu i Kodymy, naprzeciwko ujścia Siniuchy. Tak więc już w 1763 roku polski oficer Bastewik, przebywając u chana, wspominał, że „chan poinformował go o zamiarze zasiedlenia osady po stronie krymskiej nad rzeką Boh ludnością wołoską”. W tym samym roku administracja w Orle donosiła, że setnik Burlaka, za zgodą krymskiego chana, zakłada osadę „przy ujściu rzeki Kodyma, w dół biegu Bohu, naprzeciwko osady Orzeł, gdzie pozwolono mu osiedlać Wołochów oraz Żydów kupieckiego stanu, natomiast Turkom i Tatarom, z wyjątkiem podróżnych, zabroniono tam przebywać, aby uniknąć nieporozumień z Rosją… W nowo założonej osadzie planowano również organizację jarmarków”. Nowa chrześcijańska osada, dość duża pod względem rozmiarów, otrzymała nazwę Hołta. Jej struktura, jak się wydaje, wzorowana była na jednej z dzielnic osmańskiej stolicy Stambułu – Galacie (Galata). W Hołcie, podobnie jak w Galacie, wyznaczono miejsce dla społeczności chrześcijańskiej i żydowskiej, zapewniając im prawo do swobodnego wyznawania swojej religii, przy jednoczesnym ograniczeniu obecności ludności muzułmańskiej. Zgodnie z raportem atamana Siczy Zaporoskiej Petra Kałnyszewskiego do hetmana Kyryła Rozumowskiego z 1764 roku, po drugiej stronie rzeki Boh Południowy znajdowały się: „1) Osada Hołta, założona w 1762 roku nad rzeką Boh, tuż przy granicy rosyjskiej, naprzeciwko osady Orzeł (obecnie miasto Perwomajsk w obwodzie mikołajowskim), licząca 30 domów; 2) Druga osada – Krzywe Jezioro – nad rzeką Kodyma, naprzeciwko polskiej osady Krzywe Jezioro, oddalona od rosyjskiej granicy o około 20 wiorst, również założona w 1762 roku, licząca 40 domów; 3) Osada Jaseniowa – położona wyżej nad rzeką Kodyma, naprzeciwko dużej polskiej osady Jaseniowa, w odległości około 60 wiorst od granicy rosyjskiej, założona w 1761 roku, licząca 20 domów; 4) Osada Hołma, położona wyżej nad Kodymą, naprzeciwko polskiego miasteczka Hołma, w odległości 70 wiorst od granicy rosyjskiej; osiedlona około dziesięciu lat temu, licząca około 300 domów; 5) Osada Pereloty nad Kodymą, w odległości 30 wiorst od rosyjskiej granicy; osiedlona około dziesięciu lat temu, licząca ponad 100 domów; 6) Miasto Balta, naprzeciwko polskiego miasteczka Palijowe Jezioro, oddalonego o około 80 wiorst od granicy rosyjskiej, położone nad Kodymą; osiedlone ponad 15 lat temu, liczące ponad 500 domów. W tych osadach i mieście zamieszkiwali Wołosi, Żydzi, a w każdej osadzie ponad połowę stanowili ludzie określani jako Małorosjanie. We wszystkich wymienionych nowo założonych osadach mieszkańcy nie podlegali żadnym obciążeniom ze względu na nowość osiedli. W starszych osadach – Hołcie, Perelotach i mieście Balta – mieszkańcy podlegali administracji hetmana wołoskiego, na którego rzecz opłacali dziesięcinę z wszelkich dochodów z hodowli i rzemiosła”. Wkrótce starszyzna Siczy Zaporoskiej z palanki Buhogardowskiej donosiła o powstaniu kolejnych rolniczych osad: Hydym, Bobryniec, Ananijewo, Handrabury i innych. Aktywna kolonizacja Hanowskiej Ukrainy oraz jej zagospodarowanie gospodarcze przyczyniły się do ożywienia ekonomicznego i rozwoju sąsiednich terenów współczesnej południowej Ukrainy, w tym twierdzy Chadżybej (dzisiejsza Odessa).
Polscy magnaci na ziemiach przygranicznych, należących do nich na lewym brzegu Bohu i Siniuchy oraz graniczących ze sobą na zachód od ujścia Kodymy, wielokrotnie próbowali już w 1761 r. zakładać własne osady i umocnienia po polskiej stronie naprzeciw Orła. Jednak granica Polski z Rosją nie była wyznaczona, co wywoływało sprzeciw rosyjskich władz przygranicznych. W 1763 r. rosyjski wywiad donosił: „…Polacy urządzili prom w odległości 100 sążni od rzeki Siniuchy w górę biegu Bohu i budowali plecione szałasy oraz stajnie”. Ten sam wywiad informował, że „ludność narodowości polskiej (czyli ukraińscy chłopi) powiększa się nad rzeką Siniuchą”. Biorąc pod uwagę już istniejące osmańskie i rosyjskie osady oraz dodatkowe polskie „wzmocnienie”, oczywiste jest, że region Hanśkiej Ukrainy przekształcił się w potężny międzypaństwowy trójkąt skomplikowanych stosunków lub swoisty punkt, w którym ścierają się i przeplatają interesy Imperium Osmańskiego, Polski i Rosji. Największe oburzenie w Rosji wywoływało ustanowienie bezpośredniego szlaku tranzytowego z polskiego miasta Humań do Oczakowa, co przynosiło straty rosyjskiemu skarbowi, gdyż naruszało dominację Rosjan nad szlakami handlowymi przebiegającymi przez rosyjskie komory celne (najczęściej przez Orzeł).
Oprócz przeprawy w pobliżu osady Hołta, istniały inne drogi dostępu z Polski na ziemię oczakowską przez Krywe Ozero, Palijowe Ozero i Bałtę. Przez Palijowe Ozero już od kilku wieków wiódł szlak handlowy do Oczakowa wzdłuż „tatarskiej miejscowości Tiligul”. Jednak z powodu ówczesnej niestabilności na pograniczu w kierunku Stambułu częściej wykorzystywano tzw. „Szlak benderski”, który rozpoczynał się na terytorium rosyjskim „przez twierdzę św. Elżbiety, dochodził do granicy, a stamtąd przez ziemie tatarskie prowadził do Bender”. Kontrola nad strategicznie ważnymi węzłami transportowymi była sprawowana poprzez wyznaczanie przez hetmana dubosarskiego na komory celne w Hołcie, Bałcie i Jahorliku kajmakamów, którymi przeważnie były osoby z kręgu rodzinnego Jakuba lub przynajmniej jego zaufani przyjaciele – pochodzący z Krymu.
Ziemia oczakowska zyskuje na atrakcyjności gospodarczej po wielkim powstaniu ludowym w polskiej Ukrainie w 1768 r. Wydarzenia te dotknęły osmańskie terytoria w osadach Bałta i Hołta, a w konsekwencji stały się impulsem do wybuchu wojny rosyjsko-tureckiej w latach 1767–1774. Stan wojenny, który utrudniał wykorzystanie szlaków do osmańskich ziem przez Polskę, skłonił do ożywienia bardziej południowych arterii handlowych w kierunku Mołdawii i wewnętrznych osmańskich posiadłości Rumelii. Równolegle rozwija się infrastruktura ziemi oczakowskiej i powstają osady wokół głównych dróg, które wyłaniają się na miejscach dawnych stacji pocztowych w centralnej części międzyrzecza Bohu i Dniestru (przykładem jest osada Kujalnik, która wyrosła z dawnego punktu pocztowego). Szczególnie nasila się osadnictwo na Hanśkiej Ukrainie wraz z wyznaczeniem trasy do Mołdawii i Bender wzdłuż biegu rzeki Kodyma, która stała się główną arterią transportową regionu. Znaczenie „Szlaku benderskiego” przez centralną część ziemi oczakowskiej znacznie wzrasta po pojawieniu się szeregu nowych osiedli w dość odległych od administracyjnych centrów regionu miejscach.
W ten sposób północne tereny przygraniczne ziemi oczakowskiej nabierają istotnego znaczenia w politycznych, a przede wszystkim gospodarczych relacjach Imperium Osmańskiego, Polski i Rosji. Wprowadzenie odpowiedniej kontroli nad terenami przygranicznymi oraz ograniczenie osmańskich wpływów w sferze strategicznych interesów Chanatu Krymskiego skłoniło do powierzenia zarządu nad Hańską Ukrainą jednej z najbardziej zaufanych osób w otoczeniu chana. Osobą tą okazał się tłumacz Jakub-aga.
Na mocy postanowień wojny rosyjsko-tureckiej z lat 1767–1774 ziemia oczakowska pozostaje w granicach Imperium Osmańskiego, a jednocześnie zniesione zostaje krymskie zwierzchnictwo nad Hańską Ukrainą. W granicach tego regionu ustanawia się scentralizowaną administrację Porty i przywraca osmańskie struktury administracyjne w ramach terytorium muqata‘a Tombasar, co realizuje się poprzez utworzenie lub odnowienie jednostki administracyjno-terytorialnej „kaza Tombasar”. W aspekcie podatkowo-fiskalnym nowa administracja zostaje wzmocniona poprzez mianowanie lokalnego skarbnika – defterdara, co podkreśla znaczenie tego regionu dla Imperium Osmańskiego, które liczy na pozyskanie nowego, ekonomicznie istotnego zasobu siły roboczej.
Ludność Hańskiej Ukrainy w czasie wojny rosyjsko-tureckiej zmniejsza się o połowę, jednak dzięki przesiedleniom z wewnętrznej części Budziaku nad Dniestr oraz rozmieszczeniu Kozaków w zimowiskach Przykodymszczyzny osmańskiej administracji udaje się utrzymać status regionu na poziomie jednostki administracyjnej kaza. Szczególnie uderzające są masowe migracje ludności mołdawskiej i bułgarskiej do regionu Dubosar z przygranicznych terenów „Halil Paşa Yurdu” – posiadłości Mołdawii, przygotowywanych do osiedlenia nowych ord nogajsko-tatarskich z Krymu i Kubania, które odmówiły przyjęcia rosyjskiego poddaństwa. Przesiedlenia z Mołdawii i Wołoszczyzny do regionu Tombasar (Tombasâr cânibi) w okresie międzywojennym przybrały tak chaotyczny charakter, że w 1791 r., tracąc już kontrolę nad międzyrzeczem Bohu i Dniestru, Osmanowie nalegają na zakaz samowolnych migracji chrześcijańskich poddanych osmańskich pod administrację rosyjską. Szczególną uwagę zwraca się na przestrzeganie granic osadnictwa w ziemiach Budziaku, Mołdawii i Dubosar.
Administracyjne podporządkowanie dawnej Hańskiej Ukrainy, czyli już odnowionej kazy Tombasar, ulegało zmianom w ramach ogólnych reform zarządzania prowincjami Imperium Osmańskiego. Biorąc pod uwagę ogromne rozmiary ejaletu Silistryjsko-Oczakowskiego, w jego północnych prowincjach wykrystalizowała się odrębna pod względem struktury i zarządzania jednostka administracyjna – paszałyk benderski. Wydzielając dla tej jednostki terytorium, włączono do jej składu „kazę Tombasar” oraz „kazę Kauszany”. Ta ostatnia została zorganizowana w ramach muqata‘a Halil Paşa Yurdu oraz muqata‘a Budziak jako „kaza Kauszany”, co było konsekwencją likwidacji krymskiej administracji w Budziaku.
Krótki okres międzywojenny (1774–1791) bezpośredniego osmańskiego zarządu zakończył się podpisaniem pokoju w Jassach w grudniu 1791 r. i wprowadzeniem rosyjskiej administracji w dawnym regionalnym centrum – Dubosarach. W związku z tym można przypuszczać, że utworzenie Hańskiej Ukrainy było motywowane specyficznym składem etnicznym ludności regionu, jednak charakter jej zarządzania wskazuje raczej na priorytet możliwości uzyskania politycznych i ekonomicznych korzyści przez tatarskie przywództwo. Istnienie Hańskiej Ukrainy pod jurysdykcją Bachczysaraju pozwalało chanowi krymskiemu w XVIII wieku utrzymać kluczowe pozycje w politycznych relacjach między Imperium Osmańskim a Imperium Rosyjskim. Po zniszczeniu przez Moskwę Chanatu Krymskiego i likwidacji dworu w Bachczysaraju faktycznie przestaje istnieć także sama Hańska Ukraina.

___________________________

ХАНСЬКА УКРАЇНА В ІСТОРІЇ СХІДНОЇ ТА ПІВДЕННО-СХІДНОЇ ЄВРОПИ (кінець XVІІ–XVІІІ ст.)

Ołena Baczynśka (m. Odesa)
Doktor habilitowana nauk historycznych,
profesor Odeskiego Narodowego Uniwersytetu im. I. Miecznikowa

Ołeksandr Sereda (m. Kołomyja)
Doktor nauk historycznych,
pracownik naukowy Instytutu Orientalistyki im. A. Krymskiego NAN Ukrainy

________________________________

ROZWÓJ ODESSY: architekci i budowniczowie pochodzenia ukraińskiego (kozackiego)

W 1797 roku w carskim rozkazie zaznaczono, że ukraińscy kozacy nie tylko osiedlili się na terenie dawnej twierdzy Chadżybej (w tym na Peresypie), ale także „założyli gospodarstwa i zbudowali własne domy”. Według niepełnych danych odeskich historyków I. i H. Sapozhnikowów, w latach 1794–1820 w Chadżybeju i Odessie mieszkało 635 czarnomorskich kozaków oraz ich krewnych, co wcale nie było małą liczbą jak na kilkutysięczne wówczas miasto.
Autorem projektu rozbudowy Odessy był pochodzący z kozackiej starszyzny statsekretarz Katarzyny II – Andrian Hrybowski. Wśród potomków kozaków warto wspomnieć o zwykłym kamieniarzu z pododeskich osad oraz pracowniku odeskich warsztatów marmurowych – Jelysejuszu Słabczence, ojcu wybitnego ukraińskiego historyka Mychajła Słabczenki. Mychajło wspominał, że od dzieciństwa pomagał ojcu w jego ciężkiej pracy.
To właśnie ukraińskie środowisko kozackie dało Odessie jej pierwszych budowniczych. Przede wszystkim należy tu wymienić rozgałęzioną dynastię Szostaków. Jeden z jej przedstawicieli, Antin, pod koniec XVIII wieku i w latach 10. XIX wieku pracował jako inżynier wojskowy na południu Ukrainy. Wraz z F. De Volanem w 1793 roku badał lokalne porty i wybrał miejsce na przyszłe miasto. Na początku XIX wieku mieszkał w Odessie i jako prywatny przedsiębiorca budowlany wznosił Wielki Falochron w porcie odeskim,
Inny potomek kozaków, znany rzeźbiarz, akademik i profesor Iwan Martos, w latach 1823–1828 stworzył dla Odessy jeden z jej współczesnych symboli – brązowy pomnik gradonaczelnika Armana Richelieu. Dziś ten pomnik oraz pomnik cesarzowej Katarzyny II, znajdujący się nieopodal, symbolizują dwa wektory rozwoju miasta: europejski i imperialno-azjatycki. Francuz, stojący plecami do Katarzyny II, jakby wskazuje współczesnym odesytom, jak odniesie się do nich Europa, jeśli pójdą za ideami rosyjskiej cesarzowej (w 2023 roku mieszkańcy Odessy dokonali swojego wyboru i pomnik został zdemontowany). Syn I. Martosa, Ołeksij, był jednym z pierwszych ukrainocentrycznych historyków XIX wieku, gorącym zwolennikiem realizacji planów I. Mazepy.
W drugiej połowie XIX wieku pałeczkę tych twórców przejęło trzech ukraińskich architektów. Pantelejmon Jodko pracował jako architekt Liceum Richelieu oraz Uniwersytetu Noworosyjskiego. Według jego projektów w Odessie wzniesiono Obserwatorium Astronomiczne, budynki przy ulicach Staroportofrankiwskiej i Koblewskiej, trzypiętrowy oficynę konsystorza na dziedzińcu posiadłości przy ulicy Sofijewskiej oraz wiele innych budowli. Część budynków zaprojektowanych przez P. Jodkę nie zachowała się, ale kamienica przy ulicy B. Chmielnickiego 48 przypomina nam o tym ukraińskim architekcie do dziś.

Niemało budynków w centrum Odessy, zwłaszcza przy ulicach Richelieu, Jamskiej i Jekateryninskiej, zbudował Dmytro Teleżyński.
Największy wkład w architekturę Odessy wśród ukraińskich architektów drugiej połowy XIX w. miał Iwan Jacenko, technik w wydziale budowlanym odeskiego magistratu (od 1888 r.). Wśród dziesiątek zbudowanych przez niego obiektów warto wymienić centra charytatywne, kościoły, miejską uzdrowisko oraz dziecięcy kurort w parku nad limanem Chadżybejskim, budynek mieszkalny redaktora „Odeskiego Listka” Nawrockiego na ulicy Łangeronowskiej, hotel „Wersal” na rogu ulicy Greckiej i Czerwonego Prowincji. Symboliczne jest, że I. Jacenko zbudował budynek mieszkalny na jednej z nielicznych ulic Odessy, które oznaczały obecność ukraińską – Małorosyjskiej.
Pierwsza ćwierć XX wieku dała Odessie całą plejadę wybitnych ukraińskich architektów. Wśród nich szczególnym szacunkiem cieszą się Fiedir Pawłowicz Nestruch (Nieszturha) i Jakow Matwijowicz Ponomarenko, którzy otwarcie demonstrowali swoje oddanie ukraińskiej świadomości i kulturze, co nie przeszkadzało im utrzymywać się na czołowych miejscach w hierarchii społecznej Odessy.

Teodor Nestruch urodził się w Odessie w rodzinie drukarza, potomka ukraińskich Kozaków Nieszturchów. Po nauce w Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu i pracy na stanowisku miejskiego architekta w Pskowie, w 1900 r. powrócił do Odessy, gdzie do 1902 r. pracował jako inżynier-kontroler przy prezydencie miasta, a od 1902 do 1922 r. był głównym miejskim architektem. Opracował obowiązkowe przepisy dotyczące budownictwa w Odessie, szczegółowo analizując całą dokumentację projektową w celu poprawy jakości zabudowy (na przykład w 1911 r. rozpatrzył 1100 wniosków o budowę i wykonał 1100 zleceń od władz), zorganizował nadzór techniczny nad budownictwem prywatnym i przeorganizował nadzór nad budownictwem miejskim. Poznał zagraniczne doświadczenie w zakresie budowy bibliotek, szpitali w Niemczech oraz budowy rynków, rzeźni, chłodni. W swojej pracy wykorzystywał formy neobaroku, zmodernizowanych stylów historycznych, neorenesansu i innych. Lista budowli autorstwa F. Nestrucha w Odessie (większość z nich przetrwała do dziś) mogłaby zająć kilka stron, dlatego wymieńmy najważniejsze: Stacja Pogotowia Ratunkowego przy Walihowskim Prowulku, Miejska Biblioteka Publiczna przy ulicy Chersońskiej, budynek szpitala psychiatrycznego na Słobódce, łaźnie morskie na Wielkim Foncie, miejskie łaźnie w Otradzie, pasaż owocowy na Prywosie, budynek Wyższych Kursów Kobiecych przy ulicy Torgowej. Budował miejską stację oświetleniową i gazownię miejską, po pożarach przebudował teatr Sybiriakowa (obecny Odeskij Akademicki Ukraiński Teatr Muzyczno-Dramatyczny im. W. Wasylka) i brał udział w odbudowie miejskiego teatru operowego. Był uczestnikiem wielu stowarzyszeń (prowadził dział architektoniczny Odeskiego Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Technicznego, Odeskie Towarzystwo Architektów-Artystów), kongresów i aktywnie publikował w prasie.
Fiedir Nestruch był jednym z najaktywniejszych działaczy odeskich ukraińskich organizacji kulturowych, pierwszych w Imperium Rosyjskim — „Proswity”, „Ukraińskiego Klubu”, „Ukraińskiej Chaty”, gdzie wygłaszał referaty, brał udział w wieczorach muzycznych. Dla swojego towarzysza Iwana Lypy zaprojektował i zbudował szpital w wiosce Dálnyk. Ukraińską rewolucję 1917 roku F. Nestruch, jak można się domyślić, powitał z entuzjazmem. Był jednym z tych, którzy uważali, że Ukraina powinna rozwijać się jako niezależne państwo. Architekt marzył o wzniesieniu budynku Ukraińskiej Biblioteki Narodowej, lepszego niż wcześniej zbudowany przez niego gmach Biblioteki Publicznej.
Przechodzącym obok tabliczki z nazwiskiem F. Nestrucha (szczególną estetyką wyróżnia się metalowa pamiątkowa tablica na jednym z budynków „Prywosa”), warto pamiętać o Fiedorze Nestruchu jako o Ukraińcu, który przyczynił się do stworzenia współczesnego architektonicznego wizerunku Odessy. 

Syn ikonografa Jakub Ponomarenko oprócz działalności architektonicznej poświęcił się także pracy pedagogicznej w Odeskiej Szkole Sztuk Pięknych. Stosował formy stylowe dekoracyjnego i wczesnego modernizmu. To właśnie on jako pierwszy na południu Ukrainy zaczął sięgać po zmodernizowane formy ukraińskiego budownictwa narodowego. Największym osiągnięciem architekta była budowa w latach 1912-1913 pierwszego w Odessie wielokondygnacyjnego kompleksu mieszkaniowego na początku ulicy Pirogowskiej. J. Ponomarenko pracował ramię w ramię z F. Nestruchem nie tylko w towarzystwach artystycznych i miejskich urzędach, ale również w wymienionych ukraińskich organizacjach, do których należał. Wyraźnym przykładem przynależności artysty do ukraińskiej kultury są jego listy w języku ukraińskim do wybitnego ukraińskiego malarza i pedagoga z Kijowa, Petra Chłodnego, ministra oświaty w rządzie Ukraińskiej Ludowej Republiki. Te listy przechowywane są w Kijowskim Instytucie Rękopisów Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. Wernadskiego. Z nich dowiadujemy się m.in., że J. Ponomarenko planował wznieść pomnik na grobie prześladowanego przez szowinistów i tragicznie zmarłego odeskiego ukraińskiego historyka-patrioty Iwana Bondarenki. Los samego architekta był podobny. W latach 20. XX wieku został aresztowany przez bolszewików i zginął w więzieniu. Dążąc do zniszczenia ukraińskiego patrioty, podobnie jak współcześni epigoni, ówcześni ukrainofobi poszli na utratę cennego specjalisty.

Inny członek „Proswity” i architekt miejskiej administracji Lew Prokopowycz wyróżnił się głównie budową wielu prawosławnych świątyń (o czym nie należy zapominać współczesnym gospodarzom — moskiewskim duchownym, którzy aktywnie prowadzą ukraińfobską propagandę). Na jego projekty powstały: Pantelejmonowskie Afońskie podwórze na Placu Wokzalnym, cerkiew Św. Grzegorza Teologa na ulicy Staroportofrankowskiej, cerkiew Ilji Afońskiego podwórza na ulicy Puszkińskiej, przeprowadzono rekonstrukcję Katedralnej Cerkwi Zbawiciela Przemienionego. Budynek seminarium duchownego — także jego dzieło. Do niedawna mieściła się tu biblioteka Odeskiej Akademii Rolniczej. Obecnie, po przejęciu przez rosyjskich szowinistów z organizacji „Sojuz prawosławnych obywateli”, budynek został przekazany prawosławnej cerkwi Moskiewskiego Patriarchatu na świątynię. Lew Prokopowycz budował także budynki mieszkalne. Największą uwagę przyciąga dwupiętrowy budynek z poddaszem na ulicy Ryszelliewskiej, który stał się drukarnią Jewtima Fesenka. W ten sposób znacząco przyczynił się do rozwoju ruchu ukraińskiego w Odessie, ponieważ ta drukarnia stała się prawdziwą materialną podstawą ukraiństwa. Pod koniec XIX i w pierwszych dekadach XX wieku wydano tu większość ukraińskiej literatury. W 1918 roku drukowano tu pierwsze ukraińskie pieniądze.

Znany stał się urodzony w Odessie Jurijusz Dmitrenko, architekt i kolega J. Ponomarenki oraz L. Prokopowicza, którzy wspólnie wykładali w Odeskiej Szkole Rysunkowej. Z jego projektów i pod jego kierownictwem zostały zbudowane kościoły, budynki charytatywne, czytelnie, trybuny hipodromu, kompleks budynków szpitala psychiatrycznego na Słobódce-Romanówce, miejska stacja bakteriologiczna na ulicy Chersońskiej, Bank Rejestracyjny na rogu ulic Puszkińskiej i Greckiej, hotel „Londyński” na Bulwarze Prymorskim. Nadzorował także budowę Miejskiego Teatru Operowego. Jurij Dmitrenko jest także autorem miejskiej audytorium dla ludowych czytelni na ulicy Staroportofrankowskiej. Do niedawna mieściła się tam Biblioteka imienia I. Franka, jednak usłyszeć ukraiński język z ust jej pracowników było niemożliwe, a częstymi gośćmi biblioteki byli ukraińscy wrogowie, jak poseł regionał Kosmin, którzy przekazywali do biblioteki wyłącznie literaturę w języku rosyjskim. Obecnie sytuacja została „naprawiona” – na bibliotece zamontowano tablicę pamiątkową ku czci kupca H. Marazliego, a niedługo w jego imieniu biblioteka zostanie nazwana.
W przeciwieństwie do zwolenników historycznej rusyfikacji Odessy, nie będę pomijał faktów i wspomnę o wydarzeniu z biografii twórczej J. Dmitrenki, który nie może być przedmiotem dumy współczesnych Ukraińców: pod koniec XIX wieku na jego projekt został wzniesiony pomnik Katarzyny II. To właśnie ten, który w 2007 roku został odnowiony przez współczesnych zwolenników reintegracji Ukrainy w skład Rosji (w 2023 roku został zdemontowany). Jednak większość współczesnych mieszkańców Odessy nie wie, a historycy świadomie milczą na temat niepopularnego i niewygodnego dla wielu faktu: w 1917 roku, po Lutowej rewolucji demokratycznej, ten sam J. Dmitrenko, razem z J. Ponomarenką i znanym odeskim architektem B. Eduardsem, zgodnie z decyzją miejskiej Dumy i administracji, pozytywnie rozwiązali kwestię demontażu pomnika jako symbolu imperialnej Rosji. W okresie wzrostu nastrojów demokratycznych pomnik został pokryty warstwą dowcipnych, choć czasem wulgarnych, wyrazów głosu ludu, często z aluzjami do romansu cesarzowej. Zawsze brakowało pieniędzy, władza często się zmieniała. Dlatego pomnik dla pewności przykryto. Dopiero w 1920 roku bolszewicy zniszczyli pomnik, w zasadzie realizując decyzję demokratów z 1917 roku.

Ukraińskie motywy są również obecne w twórczości nieukraińskich architektów-odesitów. Tak, wspomniany urodzony w Odessie B. Eduards (jego ojciec był Anglikiem, a matka prawdopodobnie Ukrainką) stworzył pomniki wybitnemu mecenasowi ukraińskiej kultury O.M. Poliu w Krzywym Rogu, M. Gogolowi w Charkowie, obelisk Bohdanowi Chmielnickiemu w twierdzy Kodak, księciu Światosławowi (w formie steli) na Nenasitnytskim progu Dniepru, a także zaporoskim kozakom, którzy w 1792 roku osiedlili się na Kubaniu.
Wspomnieliśmy tylko o wkładzie Ukraińców w rozwój historycznego centrum Odessy do początku XX wieku. Jednak nie należy zapominać, że Odessa nadal rozwijała się w dużej mierze dzięki wysiłkom ukraińskich architektów i zwykłych budowniczych. Warto wspomnieć chociażby o pierwszym powojennym głównym architekcie Odessy, Andrzeju Lisenku. Ta tradycja trwa i obecnie.