Ukraina w okresie rewolucji 1905 – 1907. Ruchy polityczne i społeczne. „Proswita”

Wydarzenia rewolucji były wynikiem ogólnopaństwowego kryzysu, który zaostrzył się na początku XX wieku w związku z kryzysem ekonomicznym z lat 1900-1903 w Imperium Rosyjskim oraz porażką w wojnie rosyjsko-japońskiej w latach 1904-1905. Bezpośrednim katalizatorem protestów rewolucyjnych były wydarzenia Krwawej Niedzieli (1905 rok).
Wydarzenia Krwawej Niedzieli wywołały falę protestów na całym terytorium Imperium Rosyjskiego, w tym także na Ukrainie. Rozpoczęły się masowe strajki robotników i powstania chłopskie, które wstrząsały imperium przez całą wiosnę i lato 1905 roku. Robotnicy domagali się 8-godzinnego dnia pracy, podwyżki płac, poprawy warunków życia, obalenia samodzierżawia, a chłopi walczyli o konfiskatę i redystrybucję ziemi należącej do właścicieli ziemskich. Była to pierwsza prawdziwie ludowa rewolucja w Imperium Rosyjskim.
Z inicjatywy inteligencji, która chciała zorganizować spontaniczny ruch chłopski, latem 1905 roku powstała masowa organizacja polityczna – Wszechrosyjski Związek Chłopski. Na Ukrainie działało siedem gubernialnych, dwanaście powiatowych i sto dwadzieścia wiejskich komitetów Związku Chłopskiego, w których aktywnie pracowali ukraińscy działacze – przedstawiciele ziemstw, partii politycznych, kooperatyw. Latem i jesienią 1905 roku nastąpiło najwyższe nasilenie ruchu chłopskiego na rzecz ziemi. Miejscami wydarzenia miały dramatyczny charakter. Jesienią doszło do powstania chłopów we wsi Wielkie Soroczyńce, które zostało krwawo stłumione przez regularną kawalerię Kozaków Dońskich.
Na Ukrainie, w październiku-grudniu 1905 roku, doszło do ponad 1800 wystąpień chłopskich w 64 powiatach (z 94). W sumie w 1905 roku na Ukrainie miało miejsce około 4 tysiące wystąpień chłopskich, które objęły 6884 wsi z populacją ponad 5 milionów osób. Wystąpienia miały miejsce głównie na Lewobrzeżu i Południu Ukrainy.
O tym, że imperializmowi ziemia paliła się pod nogami, świadczyły zamieszki w armii i flocie. Na Morzu Czarnym zbuntowała się załoga pancernika „Potiomkin”. Przejęli statek i wybrali swoje dowództwo na czele z marynarzami-Ukraińcami: Panasem Matyszenką i Hryhorijem Wakulenko, po czym załoga, składająca się głównie z Ukraińców, podniosła czerwony sztandar i skierowała statek do Odessy. Wśród oficerów, którzy dołączyli do buntu, był także O. Kowalenko – jeden z organizatorów i liderów RUP. „Nie chcąc poddać się władzom carskim”, załoga „Potiomkina” odpłynęła do Konstancy, gdzie poprosiła o azyl polityczny w Rumunii.
W listopadzie 1905 roku, w Kijowie, zbuntował się batalion saperów dowodzony przez Borysa Żadanowskiego. Ukraińskie partie polityczne były w centrum rewolucyjnej walki. Szczególne sukcesy osiągnęła Ukraińska Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza (USDRP), która pracowała wśród chłopów, rekrutując wielu z nich do swoich szeregów i kierując ich do zorganizowanej walki. USDRP prowadziła również aktywną działalność wśród studentów, robotników i inteligencji, wzmacniając się w czasie rewolucji. Wraz z Bundem utworzyła na Poltawszczyźnie oddziały samoobrony przed pogromami organizowanymi przez „Czarne Sotnie”. Na Ukrainie powstał również „Związek Autonomistów”, który był organizacją polityczną w Imperium Rosyjskim w latach 1905-1906, opowiadającą się za przebudową Rosji na zasadach autonomii narodowej i federalizmu. Została stworzona z inicjatywy I. Boduena de Courtenay na zjeździe przedstawicieli narodów zniewolonych przez imperium, w tym także Ukraińców.
Kulminacyjnym punktem rewolucji 1905 roku był ogólny październikowy strajk polityczny, który sparaliżował państwo. W trakcie protestu, w którym wzięło udział 2 miliony robotników (120 tysięcy na Ukrainie), strajkujący zaczęli tworzyć własne organy kierownicze – Rady Delegatów Robotniczych, które koordynowały działania rewolucyjne. Pod presją robotników i chłopów Mikołaj II był zmuszony pójść na ustępstwa i 17 października wydał „Manifest”, w którym ogłosił wolności polityczne, 8-godzinny dzień pracy i obiecał zwołać parlament – Dumę Państwową, wybieraną przez przedstawicieli wszystkich warstw społecznych.
Ostatnim wybuchem rewolucji było grudniowe zbrojne powstanie robotników, które rozpoczęło się w Moskwie. Na Ukrainie szczególnie zacięte walki zbrojne miały miejsce w połowie grudnia 1905 roku w Donbasie, głównie w Gorłówce. Jednak Kozacy Dońscy, brutalnie rozprawiając się z robotnikami, stłumili je. Rewolucja stopniowo wygasała, choć kraj nadal wstrząsały wystąpienia chłopskie i strajki robotnicze aż do wiosny 1907 roku.
Rewolucja 1905 roku miała duży wpływ na wzrost ukraińskiego ruchu narodowo-wyzwoleńczego, który na fali ogólnorewolucyjnej nie tylko znacznie się zwiększył i upolitycznił, ale także wyszedł z podziemia, deklarując swoje istnienie szerokim warstwom społeczeństwa. Jeszcze przed rewolucją na Ukrainie nasiliła się walka o legalizację języka ukraińskiego: ziemstwa i rady miejskie przyjmowały uchwały w tej sprawie, zjazdy naukowców i ludzi teatru pisały petycje do rządu. Rosyjska Akademia Nauk utworzyła komisję pod przewodnictwem slawisty Aleksieja Szachmatowa, która zaleciła rządowi zniesienie ograniczeń dotyczących słowa ukraińskiego. Synod Cerkwi, aby wzmocnić propagandę prawosławia, pozwolił przetłumaczyć i wydać Biblię w języku ukraińskim.
Ostatecznie, jesienią 1905 roku, rząd zlikwidował zakaz używania języka ukraińskiego. I chociaż wciąż nie pozwalano na wwożenie ukraińskich książek z zagranicy, w Ukrainie pod rządami rosyjskimi rozpoczął się szeroki ruch wydawniczy, a liczba wydawnictw sięgnęła siedemnastu. Wśród nich najaktywniejsze były „Wiek”, „Czas”, „Krynica”, „Ranek” i inne. W latach 1905-1907 w Naddnieprzańszczyźnie ukazywało się 21 ukraińskich gazet i jeszcze 4 w rosyjskich guberniach. Pierwszą jaskółką była gazeta „Chliborob”, wydana pod koniec 1905 roku w Lubnach. Później pojawiły się „Ridnyj kraj” (Połtawa), „Wisti” (Odessa), „Zaporiżżia” (Katerynosław), „Słobożanszczyna” (Charków) i inne. Najwięcej ukraińskich gazet ukazywało się w Kijowie, gdzie działały ośrodki wszystkich narodowych partii. W szczególności URDP, za pieniądze Wasyla Symyrenka i Jewhena Czykałenki, wydawała najważniejszy w Ukrainie periodyk „Hromadska dumka”.
Zaledwie opadły kajdany prześladowań, ruch ukraiński zaczął przenikać do wszystkich sfer życia i działalności – na wieś, do szkół, kultury, gospodarki. Jasnym tego świadectwem było rozprzestrzenienie się organizacji spółdzielczych. W 1907 roku w Charkowszczyźnie działało 50 ukraińskich spółdzielni, w Kijowszczyźnie – 193, w Podolu – 200. W każdym mieście odtąd legalnie działały społeczności, ukraińskie kluby, czytelnie. Zachęceni ogólnym ożywieniem, profesorowie Mykoła Sumcow w Charkowie i Ołeksandr Hruszewski w Odessie zaczęli wykładać ukrainistykę w ojczystym języku. Pod koniec 1905 – na początku 1906 roku w większych i mniejszych miastach Ukrainy powstają „Proswity”, na wzór galicyjskich „Proswit” (Towarzystwo „Proswita”, założone w 1868 roku we Lwowie jako przeciwwaga dla antyukraińskich tendencji w życiu kulturalnym). Ale w przeciwieństwie do tych ostatnich, naddnieprzańskie organizacje nie miały jednolitego centrum, i każda działała osobno. Ponadto były one niezwykle upolitycznione – zbierali się i pracowali w nich wszyscy przeciwnicy imperium. W Wielkiej Ukrainie największymi były „Proswity” w Kijowie, Czernihowie, Połtawie, Odessie, Kamieńcu Podolskim. Powstały one również na Wołyniu, Chełmszczyźnie, Kubaniu, w Kazachstanie, Baku, Władywostoku. W pracy „Proswit” aktywnie uczestniczyli czołowi narodowo-demokratyczni działacze tamtych czasów – Panas Myrnyj (Połtawa), Łesia Ukrainka, Mykoła Łysenko (Kijów), Mychajło Kociubyński (Czernihów).
Pierwsza „Proswita” na Naddnieprzańszczyźnie powstała pod koniec 1905 roku w Katerynosławiu – mieście, które już miało pewne narodowe tradycje. To tutaj Ołeksandr Konyski wraz z towarzyszami zdecydował się założyć we Lwowie Towarzystwo im. T. Szewczenki, tutaj też stworzył muzeum kozactwa zaporoskiego i osiadł na stałe wybitny historyk Siczy Dmytro Jawornycki. Razem z uczniem W. Antonowicza A. Siniavskim, miejscowym historykiem Wasylem Bidnowym i innymi działaczami kultury ukraińskiej, stworzyli „Proswitę” i zaczęli wydawać jej organ – gazetę „Dobra porada”, którą jednak wkrótce zamknęły władze. Z czasem katerynosławska „Proswita” utworzyła około dziesięciu filii w wsiach guberni. W warunkach polityki kolonialnej rosyjskiej monarchii działalność „Proswit” stała się znaczącym protestem wyzwoleńczym, przejawem dążenia narodu do wolności narodowej i kulturalnej. Większość „Proswit” była pod świadomym wpływem ukraińskiego patriotyzmu, dlatego odegrały one wielką progresywną rolę w rozwoju kultury. Członkowie „Proswit” drukowali ukraińskie książki, organizowali koncerty, wieczory, zespoły teatralne i przedstawienia, otwierali biblioteki, szkoły niedzielne, promowali ruch spółdzielczy.
Na początku 1906 roku w Imperium Rosyjskim odbyły się pierwsze wybory do parlamentu – Dumy Państwowej pierwszej kadencji. Przebiegały one w warunkach spadku rewolucji, ostrej walki politycznej i rządowych represji. Ukraińskie partie socjalistyczne i radykalne narodowe nie wzięły udziału w wyborach, starając się dalej podsycać rewolucję, aż do całkowitego obalenia imperializmu. Tylko Radykalno-Demokratyczna Partia wzięła udział w wyborach, zdobywając kilka miejsc w Dumie. W sumie z Ukrainy wybrano 95 delegatów, głównie z rosyjskich partii, z których 63 Ukraińców, 22 Rosjan, 5 Polaków, 4 Żydów i 1 Niemca. Wśród nich byli szlachcice, duchowni, chłopi i mieszczanie. 44 ukraińskich deputowanych, aby bronić wspólnych żądań, zjednoczyło się w ukraińską wspólnotę parlamentarną, którą chcieli stopniowo przekształcić w partię. Do wspólnoty parlamentarnej dołączyła również miejscowa petersburska wspólnota ukraińska. Ze Lwowa do rosyjskiej stolicy przybył Mychajło Hruszewski i stanął na czele działalności wspólnoty. Dążył on do zjednoczenia przedstawicieli różnych grup i partii w jednym ruchu, wyrwania ich z niewoli walk frakcyjnych i wyprowadzenia na drogę postępu ku wspólnemu celowi. Aby informować masy o działalności ukraińskiej wspólnoty dumskiej, M. Hruszewski podjął się redagowania i wydawania czasopisma „Ukraiński Wiestnik”.
УUkraińska wspólnota parlamentarna przygotowała manifest z żądaniem autonomii Ukrainy z zamiarem odczytania go w Dumie i domagania się jego realizacji. Jednak w trakcie rozwoju pracy, cesarz rozwiązał parlament i ogłosił wybory do II Dumy. Na znak protestu przeciwko działaniom rządu Mikołaja II, deputowani wyjechali do Vyborga i przyjęli tam uchwałę skierowaną przeciwko rządowi imperialnemu. Pod dokumentem były również podpisy ukraińskich posłów. Za to ich sądzono i pozbawiono prawa do udziału w wyborach do II Dumy. Wybory do niej również odbyły się w warunkach dużego napięcia. Deputowani z Ukrainy również w niej utworzyli wspólnotę parlamentarną złożoną z 47 osób, która rozpoczęła wydawanie gazety „Ridna sprawa”. W niej parlamentarzyści tłumaczyli, że walka o lepszy los Ukrainy jest „rodzimą sprawą” wszystkich, którzy w niej żyją.
Wspólnota parlamentarna II Dumy stworzyła komisję, która przygotowała szereg projektów ustaw o wprowadzeniu języka ukraińskiego w szkołach, uniwersytetach, instytucjach administracyjnych, o otwarciu katedr ukraińskich, o autonomii i samorządzie lokalnym. Przerażony radykalizmem deputowanych II Dumy, cesarz po 103 dniach również ją rozwiązał, zasadniczo zmieniając prawo wyborcze na korzyść ziemian. Cesarski manifest z dnia 03.06.1907 roku o rozwiązaniu II Dumy oznaczał rezygnację imperializmu z reform i ostateczną porażkę rewolucji lat 1905-1907. W III i IV Dumach nie można było już tworzyć ukraińskiej wspólnoty i walczyć o jakiekolwiek prawa Ukrainy i Ukraińców, chociaż i w nich byli deputowani-Ukraińcy.

Odessa (Odesa). Okres 1900-1914

1791 – 1917 lata – Imperium Rosyjskie
1803 – 1917 lata – Gubernia Chersońska
1827 – 1917 lata – Powiat Odeski
1856 – 1917 lata – Właściwe Gubernatorstwo miejskie

W 1900 roku liczba ludności Odessy wynosiła około 450 tysięcy osób, co stawiało ją na czwartym miejscu w kraju pod względem liczby ludności, po Warszawie, Moskwie i Sankt Petersburgu.
8 czerwca 1902 roku otwarto pierwszą w Ukrainie kolejkę linową (drugą w Imperium Rosyjskim), a w 1903 roku dzięki funduszom hrabiego M. M. Tołstoja otwarto stację pogotowia ratunkowego. Piloci Mychajło Jefimow (21 marca 1910 roku), a tydzień później – Serhij Utochkin na odesskim hipodromie, wykonali pierwsze w Imperium Rosyjskim loty samolotem.
„…w Odessie w 1899 roku było osiem belgijskich spółek akcyjnych, po jednej francuskiej i brytyjskiej. Całkowity kapitał wynosił 12 181 000 rubli, niemal tyle samo, ile zainwestowali rosyjscy akcjonariusze – 15 282 928 rubli. Oprócz spółek akcyjnych istniało ponad pięćset przedsiębiorstw przemysłowych, które w całości należały do obcokrajowców” — Patrycja Herlihy.
W tym okresie zbudowano budynki, które stały się zabytkami architektury, wśród których znajdują się hotel „Bristol” (1898—1899, architekci Ołeksandr Bernardazzi i Adolf Minkus), hotel Pasaz (1898—1899, architekt L. L. Włodek), Nowa Giełda (1894—1899, autor projektu laureat międzynarodowego konkursu W. I. Prochaska, architekt A. I. Bernardazzi), jeden z najlepszych przykładów architektury bibliotecznej w kraju — nowy budynek Miejskiej Biblioteki Publicznej (1904—1906, architekt F. P. Nestor), dom Faltz-Fejna (1899, architekci L. L. Włodek, S. A. Landesman). W 1897 roku zbudowano jeden z najważniejszych obiektów religijnych miasta, centrum luteranizmu Odessy — Kościół św. Pawła (obecnie Centralna Luterańska Katedra Ukrainy pw. św. Pawła). Pierwszy kościół luterański na tym miejscu pojawił się sześćdziesiąt dziewięć lat wcześniej, jednakże z powodu starości został prawie całkowicie rozebrany, a na jego fundamentach zbudowano nową świątynię według projektu architekta Hermana Szewrembrandta, która przewyższyła poprzednika zarówno pod względem piękna, jak i rozmiarów. W tym samym okresie w Imperium Rosyjskim rozpoczęła się gorączka budowlana: w centralnej części Odessy zaczęły pojawiać się nowe kamienice dochodowe, hotele i inne budynki. Budowa odbywała się głównie w centrum i na Moldawance, ale biedne dzielnice miasta – Peresyp, Słobidka-Romanówka, Słobidka-Bałtiwka, Bliższe i Dalekie Młyny oraz inne – pozostały bez większych zmian.
W 1905 roku miasto doświadczyło jednej z największych tragedii w swojej historii, kiedy rozpoczęła się rosyjska rewolucja 1905—1907 roku. Latem 1905 roku miało miejsce jedno z najbardziej znanych wydarzeń tej rewolucji. Marynarze pancernika „Kniaź Potiomkin-Tawrijski” wznieśli powstanie, co stało się pierwszym przypadkiem buntu wojskowego podczas rewolucji. Po przejęciu kontroli nad pancernikiem przez marynarzy na morzu, „Potiomkin” przybył do Odessy. Po przybyciu pancernika do portu, tłum marynarzy i miejskiej czeladzi rozpoczął grabieże i podpalenia magazynów portowych. Te wydarzenia spowodowały liczne ofiary wśród ludności cywilnej i straty handlowców. Zginęło od 500 do 1000 osób, a straty wyniosły około 10 milionów rubli rosyjskich. Podczas tej samej rewolucji w Odessie, jak i w wielu innych miastach Imperium Rosyjskiego, miała miejsce fala pogromów antyżydowskich. Według współczesnych historyków izraelskich, w Odessie w samym 1905 roku zginęło około 400 Żydów podczas pogromów. W czasach rewolucji Odessa przestała być spokojnym miastem. Schronienie znalazło tu wiele zagranicznych organizacji rewolucyjnych, które w połączeniu z miejscowymi robotnikami i studentami były zaangażowane w socjalistyczny ruch rewolucyjny kraju.
W 1906 roku w mieście zaczęło działać towarzystwo „Proswita”, które miało własną bibliotekę i muzeum historyczne. Dzięki wsparciu towarzystwa profesor Ołeksandr Hruszewski wygłaszał wykłady z ukrainoznawstwa na miejscowym uniwersytecie. Utworzono „Fundusz im. Leonida Smoleńskiego” na wydawanie książek. Po ustanowieniu reżimu Stołypina zaczęły się prześladowania, które nasiliły się po zamachu stanu 3 (16) czerwca 1907 roku. Rezolucją odesskiego generał-gubernatora z 31 marca 1908 roku, w odeskiej „Proswicie” zabroniono „referatów, odczytów i śpiewów w dialekcie małorosyjskim”. 28 listopada 1909 roku odeska „Oświata” zakończyła swoje istnienie. Zdaniem Wasyla Werygi, władze zamknęły towarzystwo jako niepożądane po ukazaniu się książki Iwana Bondarenki „O Garibaldim”
Po zakończeniu rewolucji miasto stopniowo zaczęło odzyskiwać życie, ponownie rozpoczął się wzrost gospodarczy. Pewien bodziec dała Fabryczno-zakładowa, przemysłowa i rolnicza wystawa w 1910 roku. W tym samym czasie Belgijskie Towarzystwo Anonimowe, które było monopolistą w Odessie od czasów tramwaju konnego, zorganizowało połączenie tramwaju elektrycznego. Dzięki niemu w mieście pojawiło się 80 kilometrów torów tramwajowych, które przebiegały przez cały środek miasta.
Trzy lata później, w 1913 roku, szkoła Odeskiego Oddziału Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego została przekształcona w nową placówkę edukacyjną — Konserwatorium Odeską (obecnie Odeska Narodowa Akademia Muzyczna im. A. W. Nieżdanowej).

CZYTAJ DALEJ→