WALKA WYZWOLENIOWA lub UKRAIŃSKA REWOLUCJA 1917-1921 lat

Impulsem do rozpoczęcia rewolucji ukraińskiej była rewolucja lutowa w Imperium Rosyjskim. Na Ukrainie powstało alternatywne centrum władzy – Ukraińska Centralna Rada (UCR), która stała się reprezentacyjnym organem ukraińskich sił demokratycznych i przewodziła narodowo-demokratycznej rewolucji na Ukrainie. Przewodniczącym UCR został Mychajło Hruszewski.
W latach 1917–1921 Ukraina doświadczyła różnych form narodowej państwowości: URL, Państwo Ukraińskie, ZURL, Kubańska Republika Ludowa, a także Krymska Republika Ludowa. Ukraińskie terytoria etniczne zostały podzielone między Ukraińską SRR, Rzeczpospolitą Polską, Królestwo Rumunii oraz Republikę Czechosłowacką. W ten sposób ukraińska narodowo-demokratyczna rewolucja poniosła klęskę. Przyczyną tej klęski była niespójność elity politycznej, nieukończenie procesu formowania narodu, różnice między narodowymi a społecznymi celami ruchu wyzwoleńczego, a także jego uwarunkowania zewnętrzne, przede wszystkim czynniki polityczne i wojskowe. Mimo że nie osiągnęła swojego celu, rewolucja ukraińska zapoczątkowała proces formowania nowoczesnego narodu politycznego oraz odrodziła tradycję ukraińskiej państwowości.

Państwowe formacje na terytorium Ukrainy w latach 1917–1921:
Narodowo-państwowe formacje
Quasipaństwowe formacje:
Republiki Radzieckie:

Rewolucja Lutowa. Ukraińska Centralna Rada (UCR)

23 lutego (8 marca) 1917 roku w Piotrogrodzie, stolicy Imperium Rosyjskiego, rozpoczęły się masowe strajki. W następnych dniach Państwowa Duma przeszła do opozycji wobec rządu, a do strajkujących dołączyły jednostki stołecznego garnizonu. 27 lutego (12 marca) cała władza skupiła się w rękach Tymczasowego Komitetu Państwowej Dumy. 2 (15) marca członkowie tego komitetu przyjęli od monarchy akt abdykacji i utworzyli Rząd Tymczasowy. Równocześnie z Rządem Tymczasowym w Piotrogrodzie powstała Rada Robotniczych i Żołnierskich Deputowanych, która później miała wpływ na formowanie i działanie rządu.
Na początku marca, w Piotrogrodzie, Ukraińcy utworzyli Tymczasowy Ukraiński Komitet Rewolucyjny, który 2 (15) marca zwrócił się do Ukraińców w stolicy, wzywając ich do skierowania swojej energii „na zdobycie własnych praw narodowo-politycznych” oraz napełnienia jej „świadomością własnych interesów narodowych”. Dziesięć dni później Komitet zorganizował wielotysięczną manifestację w centrum Piotrogrodu.
W dniach 3-5 (16-18) marca na terytorium Ukrainy praktycznie zlikwidowano organy carskiej administracji, a władza wykonawcza przeszła w ręce mianowanych przez Rząd Tymczasowy gubernialnych i powiatowych komisarzy. Podobnie jak w Rosji, na Ukrainie zaczęły powstawać Rady zjednoczonych organizacji, a także Rady Robotniczych i Żołnierskich Deputowanych.
Na początku marca w klubie „Rodyna” Towarzystwa Ukraińskich Postępowców (TUP) zebrało się około 100 przedstawicieli ukraińskich organizacji. Na tym spotkaniu narodziła się idea stworzenia specjalnej organizacji do koordynacji ruchu narodowego. Jednak zasady jej tworzenia wywołały ostrą polemikę. Członkowie TUP (Serhij Jefremow, Dmytro Doroszenko, Ludmyła Staryćka-Czerniachowska i inni) uważali, że to właśnie ich organizacja powinna stać się centrum jednoczenia sił narodowych. Takie podejście nie znalazło poparcia u większości uczestników spotkania. Z inicjatywy socjalisty Dmitra Antonowycza oraz innych uczestników spotkania postanowiono utworzyć nowy organ na zasadzie koalicji. 7 marca odbyły się wybory kierownictwa Centralnej Rady. Przewodniczącym UCR został wybrany znany historyk i działacz społeczny Mychajło Hruszewski, który w tym czasie jeszcze nie powrócił do Kijowa z Moskwy, gdzie odbywał swoje zesłanie.
W pierwszych dekadach marca Centralna Rada była jednym z lewoskrzydłowych graczy w życiu społeczno-politycznym kraju, ustępując inicjatywę rosyjskim partiom politycznym i organizacjom. Sytuacja zmieniła się, gdy w Kijowie odbyła się zainicjowana przez Centralną Radę manifestacja stutysięczna, która zakończyła się wiecem popierającym rezolucję o autonomii Ukrainy. W dniach 6-8 (19-21) kwietnia w Kijowie odbył się Wszechukraiński Kongres Narodowy, na którym obecnych było około 900 deputowanych z różnych ukraińskich organizacji politycznych, społecznych, kulturalno-oświatowych i zawodowych. Na zjeździe deputowani omówili różne aspekty autonomii narodowo-terytorialnej Ukrainy, podjęli decyzję o stworzeniu władzy krajowej oraz opracowaniu projektu autonomicznego statutu Ukrainy, a także wybrali 118 członków Ukraińskiej Centralnej Rady, w tym M. Hruszewskiego jako przewodniczącego UCR, W. Wynnyczenkę i S. Jefremowa jako zastępców przewodniczącego. Mandaty członków Rady otrzymali znani ukraińscy działacze społeczni i polityczni: D. Doroszenko, M. Michnowski, W. Prokopowycz, J. Czykalenko, O. Szulgin, A. Nikowski, S. Rusowa, W. Leontowycz, L. Staryćka-Czerniachowska i inni.

Rezolucje Kongresu Narodowego odbiły się szerokim echem. Żądanie autonomii narodowo-terytorialnej dla Ukrainy znalazło się również w rezolucjach Pierwszego Wszechukraińskiego Zjazdu Wojskowego (5-8 (18-21) maja), na którym obecnych było ponad 700 delegatów reprezentujących 993 tysiące ukraińskich żołnierzy armii i zaplecza. Zjazd Wojskowy również opowiedział się za reorganizacją armii na zasadzie narodowo-terytorialnej oraz utworzeniem ukraińskiej armii narodowej. Dla kierowania procesami formowania sił zbrojnych przy Centralnej Radzie utworzono Ukraiński Generalny Komitet Wojskowy.
16 (29) maja do Piotrogrodu przybyła delegacja UCR na czele z W. Wynnyczenką i S. Jefremowem. Nie znajdując porozumienia z Rządem Tymczasowym i Piotrogrodzką Radą Robotniczych i Żołnierskich Deputowanych w sprawie autonomii Ukrainy, delegacja pod koniec maja wróciła do Kijowa.
Nieudane negocjacje w Piotrogrodzie oraz zakaz przeprowadzenia Drugiego Wszechukraińskiego Zjazdu Wojskowego skłoniły UCR do bardziej zdecydowanych działań. 3 czerwca na Czwartym Ogólnym Zebraniu Centralnej Rady podjęto decyzję o zwróceniu się do narodu ukraińskiego z wezwaniem „zorganizować się i natychmiast przystąpić do zakładania fundamentów autonomicznego ustroju na Ukrainie”. 10 (23) czerwca na posiedzeniu Komitetu Centralnej Rady przyjęto i tego samego dnia na Wszechukraińskim Zjeździe Wojskowym ogłoszono dokument, który mówił o narodowo-terytorialnej autonomii Ukrainy. 15 (28) czerwca Komitet Centralnej Rady utworzył Sekretariat Generalny – organ wykonawczy Rady. Pierwszym sekretarzem generalnym został wybrany Wołodymyr Wynnyczenko.
29 czerwca (12 lipca) do Kijowa przybyła delegacja Rządu Tymczasowego w składzie Ołeksandra Kiereńskiego, Iraklija Cereteli i M. Tereszczenki w celu nawiązania stosunków z Centralną Radą. Delegacja oświadczyła, że rząd nie będzie sprzeciwiał się autonomii Ukrainy, jednak prosi o powstrzymanie się od deklarowania tej zasady i pozostawienie ostatecznego zatwierdzenia autonomii Wszechrosyjskiemu Zgromadzeniu Ustawodawczemu.
2 (15) lipca z Piotrogrodu do Kijowa nadesłano telegram z tekstem rządowej deklaracji, w której mowa była o uznaniu Sekretariatu Generalnego za najwyższy organ zarządzający Ukrainą, a także o tym, że rząd pozytywnie odniesie się do opracowania przez Radę ukraińską projektu statutu narodowo-politycznego Ukrainy.
W odpowiedzi Centralna Rada 3 (16) lipca ogłosiła Drugi Uniwersał, w którym mowa była o przyjęciu przez UCR wezwania rządu do jedności, o uzupełnieniu UCR przedstawicielami mniejszości narodowych i przekształceniu jej w jedyny najwyższy organ rewolucyjnej demokracji Ukrainy.
W połowie lipca delegacja ukraińska przybyła do Piotrogrodu, aby zatwierdzić skład Sekretariatu Generalnego przez Rząd Tymczasowy. Delegacja przywiozła ze sobą Statut najwyższego zarządzania Ukrainą (w ostatecznej wersji – Statut Sekretariatu Generalnego), w którego preambule stwierdzono, że Centralna Rada jest organem rewolucyjnej demokracji wszystkich narodów Ukrainy, jej celem jest ostateczne wprowadzenie autonomii Ukrainy oraz przygotowanie Wszechukraińskiego i Wszechrosyjskiego Zgromadzenia Ustawodawczego. Komisja rządowa odrzuciła Statut Sekretariatu Generalnego i 4 (17) sierpnia zastąpiła go „Tymczasową Instrukcją”, zgodnie z którą Sekretariat Generalny przekształcił się w lokalny organ Rządu Tymczasowego, jego kompetencje rozciągały się tylko na 5 z 9 guberni ukraińskich, a także stracił sekretariaty spraw wojskowych, żywnościowych, sądowych, dróg, poczty i telegrafów. Presja Rządu Tymczasowego na delegację ukraińską nie ograniczała się do zatwierdzenia rządowej „Instrukcji”, bowiem 26 lipca (8 sierpnia) w Kijowie kozacy dońscy i pułk kirasjerów dokonali zbrojnej prowokacji przeciwko pułkowi im. Bohdana Chmielnickiego, w wyniku której zabito 16 i raniono 30 żołnierzy tego pułku.

Ukraińska Republika Ludowa (URL)

20 października (2 listopada) 1917 roku w Kijowie rozpoczął się Trzeci Wszechukraiński Zjazd Wojskowy. Na zjeździe jeden z liderów ukraińskich eserów wystąpił z krytyką kompromisowej polityki Centralnej Rady, a także wezwał do „utworzenia własnymi siłami Ukraińskiej Republiki Demokratycznej”; W. Wynnyczenko oświadczył, że sekretarze generalni nie są urzędnikami Rządu Tymczasowego, a sam Sekretariat Generalny nie podlega Rządowi Tymczasowemu, lecz jedynie ukraińskiej demokracji, która go powołała.
25 października (7 listopada) w Kijowie dotarła wiadomość o powstaniu w Piotrogrodzie, zorganizowanym przez członków Rosyjskiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej (bolszewików). RSDPR(b) uformowała się wiosną 1917 roku na bazie lewicowego ekstremistycznego skrzydła RSDPR. Kierownictwo partii latem 1917 roku zostało oskarżone o kontakty z rządem niemieckim. Wezwania kijowskich bolszewików podczas wspólnego posiedzenia wykonawczych rad robotniczych i żołnierskich deputowanych do wzniecenia powstania i przejęcia władzy nie odniosły sukcesu. 26 października (8 listopada) na posiedzeniu Małej Rady z udziałem przedstawicieli różnych organizacji politycznych i społecznych powołano Krajowy Komitet Ochrony Rewolucji, odpowiedzialny przed UCR. Komitetowi miały podlegać wszystkie organy władzy oraz wszystkie siły rewolucyjnej demokracji na Ukrainie.
Dowództwo sztabu KWO potępiło powstanie Krajowego Komitetu Ochrony Rewolucji. 27 października (9 listopada) Centralna Rada przyjęła rezolucję dotyczącą władzy w kraju, w której podkreślono konieczność przejęcia władzy „w ręce całej rewolucyjnej demokracji”, ale nie Rad robotniczych i żołnierskich deputowanych, a także potępiono powstanie w Piotrogrodzie. Tego samego dnia bolszewicy ogłosili wyjście z Małej Rady i na posiedzeniu Rad robotniczych i żołnierskich deputowanych utworzyli komitet wojskowo-rewolucyjny. W dniach 29-31 października (11-13 listopada) w Kijowie, w rejonie Peczerska, doszło do starcia zbrojnego między bolszewikami a oddziałami KWO, które zakończyło się kapitulacją bolszewików.
28 października (10 listopada) Centralna Rada nadała Sekretariatowi Generalnemu funkcje zlikwidowanego Krajowego Komitetu Ochrony Rewolucji. 29 października (11 listopada) Sekretariat Generalny przejął w swoje ręce sprawy wojskowe, żywnościowe oraz sprawy komunikacyjne. 31 października (13 listopada) ogólne zebranie Centralnej Rady rozszerzyło władzę Sekretariatu Generalnego na gubernie Chersońską, Jekaterynosławską, Charkowską, Chełmską oraz częściowo Taurydzką, Kurską i Woroneską. 1 listopada Sekretariat Generalny mianował na stanowisko dowódcy wojsk KWO podpułkownika Wiktora Pawłenkę.

Ogłoszenie Trzeciego Uniwersału

W takich warunkach Centralna Rada 7 (20) listopada przyjęła Trzeci Uniwersał, w którym mówiono o utworzeniu Ukraińskiej Republiki Ludowej w federacyjnym związku z Republiką Rosyjską, nacjonalizacji ziemi, wprowadzeniu 8-godzinnego dnia pracy, ustanowieniu państwowej kontroli nad produkcją, rozszerzeniu samorządu lokalnego, zapewnieniu wolności słowa, druku, wyznania, zgromadzeń, związków, strajków, nienaruszalności osoby i mieszkania oraz zniesieniu kary śmierci.
W listopadzie i grudniu 1917 roku odbyły się wybory do Wszechrosyjskiego Zgromadzenia Ustawodawczego, które wykazały, że eserzy mają poparcie około 40% wyborców, a bolszewicy – do 25%; na Ukrainie ukraińskie partie socjalistyczne zebrały dwie trzecie głosów, bolszewicy – ponad 10%. Jednak bolszewicy nadal utrzymywali władzę w centralnej Rosji. Zdobywając władzę w Piotrogrodzie, W. Lenin był przekonany, że dla jej utrzymania kontrola nad armią jest ważniejsza niż wyniki wyborów do Zgromadzenia Ustawodawczego. Mimo to, do połowy listopada, tylko 3 z 15 rosyjskich armii poparły bolszewików.
9 (22) listopada Rada Komisarzy Ludowych wydała rozkaz o zastąpieniu naczelnego dowódcy generała M. Duchonina, który odmówił podporządkowania się bolszewikom, chorążym M. Krylienką. Jednocześnie przez radio i telegraf Rada Komisarzy Ludowych zwróciła się do armii, informując, że daje prawo komitetom pułkowym i dywizyjnym prowadzić negocjacje z przeciwnikiem o zawieszenie broni na swoich odcinkach obrony. Praktyka „bratania się” z wrogiem szybko rozprzestrzeniała się na linii frontu. W ten sposób obalenie przez bolszewików Rządu Tymczasowego, wyjście z wojny światowej poprzez „bratanie się” z wrogiem, podważały porządek prawny i fundamenty społeczne. A po rozpędzeniu przez bolszewików Zgromadzenia Ustawodawczego społeczeństwo straciło możliwość wpływania na władzę w sposób pokojowy i demokratyczny. Powstało więc pytanie o legitymizację władzy bolszewików.
Rząd URL potępił politykę bolszewików. W oświadczeniu Sekretariatu Generalnego z 30 listopada, bolszewików nazwano „nieodpowiedzialnymi ludźmi, którzy rozumieją rewolucję jako zniszczenie wszelkiego zorganizowanego życia”. Centralna Rada i Sekretariat Generalny, aby ustabilizować sytuację w kraju i zapobiec anarchii w armii, wezwały regionalne rządy do stworzenia jednorodnego rządu socjalistycznego. 17 listopada podjęto decyzję o przejęciu inicjatywy tworzenia takiego rządu, a 23 listopada Front Południowo-Zachodni i Rumuński zostały połączone w jeden – Ukraiński.
27 listopada (10 grudnia) bolszewicy w Mohylewie, przy Sztabie Głównym, utworzyli rewolucyjny sztab polowy do walki z „kontrrewolucyjnymi” wojskami Kaledina, Dutowa oraz Centralnej Rady. W odpowiedzi na działania bolszewików Sekretariat Generalny nakazał rozproszonym zukrainizowanym oddziałom znajdującym się poza granicami Ukrainy przedyslokować się na terytorium URL, a 30 listopada (13 grudnia) rozbroił i wysłał z Kijowa proradzieckie oddziały miejskiego garnizonu.
4 (17) grudnia Rada Komisarzy Ludowych ogłosiła „Manifest do narodu ukraińskiego z żądaniami ultimatum wobec Rady Ukraińskiej”. Żądania bolszewików sprowadzały się do tego, aby Centralna Rada zrezygnowała z dezorganizacji ogólnego frontu i przepuszczania jednostek wojskowych na Don, Ural i inne miejsca, zaprzestała rozbrajania radzieckich, czerwonogwardyjskich jednostek, a także wspierała walkę z „kontrrewolucyjnym powstaniem kadetów i Kaledina”. 4 (17) grudnia w Kijowie rozpoczął się Wszechukraiński Zjazd Rad, w którym wzięło udział ponad 2 tysiące delegatów. Zjazd wyraził poparcie dla Centralnej Rady. Bolszewicy, będąc w znacznej mniejszości, następnego dnia opuścili zjazd. 5 (18) grudnia Centralna Rada odrzuciła „żądania ultimatum” bolszewików.
9 (22) grudnia do Charkowa przybyły eszelony z bolszewickimi wojskami. W nocy z 10 (23) grudnia bolszewickie oddziały rozbroiły zukrainizowane jednostki. W tym samym czasie do Charkowa przyjechała również grupa delegatów, która opuściła Wszechukraiński Zjazd Rad. W dniach 11-13 (24-26) grudnia bolszewicy zainscenizowali alternatywny Wszechukraiński Zjazd Rad. Na nim 200 delegatów reprezentowało jedynie 89 rad i komitetów wojskowo-rewolucyjnych, podczas gdy na Ukrainie istniało ponad 300 rad. Ten zjazd zatwierdził powstanie w Piotrogrodzie i politykę Rady Komisarzy Ludowych, ogłosił ustanowienie władzy radzieckiej w URL i wybrał Centralny Komitet Wykonawczy Rad Ukrainy, który z kolei utworzył Sekretariat Ludowy. 17 (30) grudnia Centralny Komitet Wykonawczy Rad Ukrainy opublikował manifest o obaleniu Centralnej Rady i Sekretariatu Generalnego, a następnego dnia utworzył krajowy komitet do walki z kontrrewolucją. Bolszewickie wojska rozpoczęły ofensywę na Donbas i południe Ukrainy.
Tymczasem Centralna Rada i Sekretariat Generalny podjęły działania w celu powstrzymania agresji bolszewików. 15 (28) grudnia utworzono Specjalny Komitet Obrony Ukrainy. Sekretariat Generalny 18 (31) grudnia mianował pułkownika Jurija Kapkana dowódcą wszystkich wojsk ukraińskich do walki z bolszewikami, a 26 grudnia (8 stycznia) przyjął uchwałę o utworzeniu armii URL. Jednak przy formowaniu gotowych do walki jednostek rząd URL napotkał szereg problemów. Jeśli pod koniec listopada – na początku grudnia 1917 roku mógł liczyć na około 400 tys. żołnierzy, to pod koniec grudnia – stycznia procesy rozkładu armii doprowadziły do tego, że przeciwko 12-tysięcznej armii bolszewickiej, która nacierała na Kijów, rząd URL zdołał wystawić oddziały rozmieszczone w różnych miejscach, liczące łącznie około 15 tysięcy bojowników.
11 (24) stycznia 1918 roku Mała Rada uchwaliła Czwarty Uniwersał, który ogłosił niepodległość Ukraińskiej Republiki Ludowej. W dokumencie napisano: „Od tej chwili Ukraińska Republika Ludowa staje się samodzielnym, od nikogo niezależnym, wolnym, suwerennym państwem narodu ukraińskiego.” W Czwartym Uniwersale mówiono także o utworzeniu Rady Ministrów Ludowych, negocjacjach pokojowych z Państwami Centralnymi, rozwiązaniu regularnej armii i utworzeniu „milicji ludowej,” oraz o wezwaniu do walki z bolszewikami.
W nocy z 16 na 29 stycznia w Kijowie rozpoczęło się zbrojne powstanie niektórych oddziałów garnizonu miejskiego oraz robotników z zakładów „Arsenał,” skierowane przeciwko Centralnej Radzie. 22 stycznia siły zbrojne URL stłumiły ten bunt. Tymczasem ofensywa wojsk bolszewickich na Ukrainie trwała nadal. Pod koniec stycznia członkowie Małej Rady i Rady Ministrów Ludowych byli zmuszeni przenieść się z Kijowa do Żytomierza. 26 stycznia wojska bolszewickie zajęły Kijów. W mieście rozpoczął się „czerwony terror,” który pochłonął kilka tysięcy ofiar.
W lutym 1918 roku w Brześciu podpisano traktat pokojowy między URL a Państwami Centralnymi. Na mocy tego traktatu Państwa Centralne uznały niepodległość URL oraz Centralną Radę, do Ukrainy przyłączono ziemie Chełmszczyzny i Polesia Brzeskiego, a w zamian za dostawy żywności udzielono pomocy w walce z bolszewikami. Na początku marca Centralna Rada powróciła do Kijowa, wojska niemieckie i austriackie dotarły do wschodniej granicy URL (linia Starodub – Rylsk – Biełgorod – Wałujki – Kantemirowka – Rostów), oddziały Petra Bołboczana wyzwoliły Krym i w kwietniu na okrętach Floty Czarnomorskiej wzniesiono ukraińskie flagi. 29 kwietnia 1918 roku na ostatnim posiedzeniu Centralna Rada przyjęła Konstytucję.

Państwo Ukraińskie (hetmanat)

W dniu uchwalenia konstytucji URL na Kongresie Chłopskim w Kijowie siły konserwatywno-monarchistyczne ogłosiły powstanie Państwa Ukraińskiego, wojskowej dyktatury hetmana Pawła Skoropadskiego, byłego generała lejtnanta armii carskiej, która opierała się na wsparciu wojskowym Niemiec. Centralna Rada została rozwiązana, a na czele Rady Ministrów stanął Fedir Łyzohub. Hetmanowi udało się zorganizować pracę aparatu państwowego, znormalizować działanie systemu finansowego i sądowego, przywrócono prywatną własność ziemi, zniesiono 8-godzinny dzień pracy i ograniczono szereg praw obywatelskich. Rozpoczęto ukrainizację życia kulturalnego, założono Ukraińską Akademię Nauk pod przewodnictwem Wołodymyra Wiernadskiego oraz Uniwersytet Katerynosławski. W czerwcu 1918 roku podpisano traktat pokojowy z bolszewikami, ale nie udało się zdobyć uznania ze strony państw Ententy. 11 listopada 1918 roku zakończyła się I wojna światowa, Niemcy podpisały upokarzające warunki pokoju, a ich wojska opuściły Ukrainę. Hetman musiał szukać wsparcia zewnętrznego u Białej Gwardii, zgadzając się na utworzenie Wszechrosyjskiej Federacji Narodów.

Ukraińska Republika Ludowa. Dyrektoriat

Rząd Skoropadskiego, pozbawiony wsparcia Niemców, został obalony przez antyhetmańskie powstanie dowodzone przez Symona Petlurę. 14 grudnia 1918 roku została przywrócona Ukraińska Republika Ludowa na czele z Dyrektoriatem — kolegialnym organem socjalistycznej opozycji wobec władzy hetmana. Na czele Dyrektoriatu stanęli proradziecki Wołodymyr Wynnyczenko oraz proentantcki Symon Petlura. Ten ostatni zdołał zmobilizować 100-tysięczną armię, która w bitwie pod Motowiliwką pokonała wojska Skoropadskiego. 18 grudnia Dyrektoriat zajął Kijów, a Skoropadski, zrzekając się buławy, uciekł do Niemiec. W lutym 1919 roku, pod naporem oddziałów Armii Czerwonej, Dyrektoriat opuszcza Kijów i wycofuje się na zachód. W poszukiwaniu porozumienia z krajami Ententy z rządu odchodzi proradziecki Wynnyczenko oraz kilku socjalistów.

Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka

W Biełgorodzie jesienią 1918 roku pod przewodnictwem Georgija (Jurija) Piatakowa utworzono rząd Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (USRR). W marcu III Wszechukraiński Zjazd Rad w Charkowie przyjął Konstytucję USRR, na mocy której Ukraina została ogłoszona krajem rad. Cała władza skoncentrowała się w rękach delegatów zjazdów odbywających się okresowo, a w okresach między nimi władza spoczywała w rękach Wszechukraińskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego pod przewodnictwem Hryhorija Petrowskiego. Na stanowisko premiera został mianowany Christian Rakowski. Na początku czerwca wszystkie republiki radzieckie zawarły „sojusz wojskowo-polityczny” i formalna niezależność została zniesiona, rozpoczynając realizację polityki „komunizmu wojennego”. W 1918 roku bolszewicy założyli własną partię WKP(b) z celem budowy „świetlanej komunistycznej przyszłości”, dążąc do radykalnej przebudowy społeczeństwa poprzez rozpalenie „płomienia światowej rewolucji”. Narzędziem do osiągnięcia celów wybrali nacjonalizację całego majątku, zniesienie własności prywatnej, „czerwony terror” wobec wrogów klasowych, system kartkowy na towary, przymusową rekwirowanie zboża od chłopów — prodrozwywłaszczenie oraz obowiązkowy powszechny przymus pracy.

Zachodnioukraińska Republika Ludowa. Akt Zjednoczenia z Ukraińską Republiką Ludową

Jesienią 1918 roku Ukraińcy z Galicji utworzyli Ukraińską Radę Narodową, a młodzi oficerowie — Centralny Komitet Wojskowy (Dmytro Witowski). 1 listopada 1918 roku ukraińskie wojska przejęły władzę we Lwowie (Czyn Listopadowy), a już 13 listopada ogłosiły powstanie Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. Prezydentem republiki został Jewhen Petruszewycz, a premierem — Kost Łewycki. W republice udało się zorganizować życie państwowe, wprowadzić język ukraiński jako język urzędowy, ośmiogodzinny dzień pracy, przekazanie ziemi chłopom bez wykupu, zagwarantować autonomię kulturalną innym narodom, przeprowadzić wybory do organów władzy. Wszystko to jednak było wdrażane w warunkach wojny polsko-ukraińskiej. Na bazie weteranów Legionu Strzelców Siczowych utworzono Ukraińską Armię Galicyjską (UHA). 22 stycznia 1919 roku na placu Sofijskim w Kijowie uroczyście ogłoszono Akt Zjednoczenia dwóch ukraińskich państw, URL i ZURL. Jednak Polacy bardzo szybko odbili Lwów, a wiosną 1919 roku, przy pomocy 60-tysięcznej armii polskiej internowanej we Francji z armii niemieckiej pod dowództwem generała Hallera, rozpoczęli ofensywę. UHA wycofała się za rzekę Zbrucz, a na początku czerwca 1919 roku prawie całe ZURL zostało okupowane przez Polskę, Rumunię i Czechosłowację. W czerwcu UHA przeprowadziła udaną Ofensywę Czortkowską, ale nie udało się rozwinąć ofensywy. UHA wróciła za Zbrucz, aby połączyć się z oddziałami URL. Część wojsk znalazła się w Czechosłowacji, gdzie stała się znana jako „brygada ukraińska”. 21 kwietnia 1920 roku Polska i Ukraina zgodziły się, że granica ma przebiegać wzdłuż rzeki Zbrucz. Zgodnie z decyzją powojennej paryskiej konferencji pokojowej zachodnie ziemie ukraińskie miały zostać przekazane nowo utworzonej Polsce. Istnienie socjalistycznej Ukrainy, dawnego sojusznika państw centralnych, było możliwe jedynie jako bufor w stosunku do bolszewickiej Rosji. Nie tracąc nadziei na zwycięstwo Białej Gwardii w Rosji, oficjalnie wschodnią granicę Polski zatwierdzono przez kraje Ententy dopiero w 1923 roku. W tym samym roku rząd ZURL na uchodźstwie rozwiązał się. Na mocy postanowień konferencji pokojowych Besarabia przeszła pod władzę Rumunii, a Zakarpacie — Czechosłowacji.

Ukraińska Republika Ludowa – Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka

Masowe niezadowolenie z wojennego komunizmu USRR przerodziło się w powstania chłopskie, z których największe miało miejsce w Jelizawetgradzie w maju 1919 roku, pod dowództwem atamana Nikifora Hryhorjewa. Armia Ochotnicza Białego Ruchu pod dowództwem generała Antona Denikina, przy wsparciu sił Ententy, wypierała bolszewików z południa, przywracając stare carskie porządki. W wyniku ofensywy wojsk Sił Zbrojnych Południa Rosji (SZPR) zajęto Donbas, Jekaterynosław, Charków i Odessę. W lipcu skorzystała z tego armia URL i rozpoczęła własną ofensywę, 30 sierpnia wyzwoliła Kijów. Jednak już następnego dnia do stolicy wkroczyły wojska Denikina ze wschodu. Z powodu konfliktów między dowództwem Armii Czynnej URL a Ukraińską Armią Galicyjską (UHA) doszło do „katastrofy kijowskiej”, kiedy ukraińskie wojska znalazły się w „trójkącie śmierci” między Polakami, Białogwardzistami a komunistami. 1 listopada dowódcy UHA zdecydowali się przejść na stronę Denikina, a Petlura wraz z Dyrektoriatem wyjechali do Warszawy. Część wojsk pod dowództwem Mychajła Omeljanowycza-Pawlenki kontynuowała walkę partyzanckimi środkami od grudnia do maja 1920 roku w ramach „Pierwszego pochodu zimowego”. Działania 40 tysięcy żołnierzy Rewolucyjno-Powstańczej Armii atamana-anarchisty Nestora Machny na południu Ukrainy, na tyłach denikinowców, pozwoliły komunistom na początku grudnia 1919 roku przejść do kontrnatarcia. Wojska Białogwardzistów pod dowództwem Piotra Wrangla wycofały się i okopały na Krymie. Przy trzeciej próbie okupacji Ukrainy bolszewicy przyjęli już hasła narodowe: niepodległość USRR, obowiązkowa znajomość języka ukraińskiego przez wszystkich członków partii. Do USRR z powodów administracyjnych przyłączono Wschodni Donbas.

Wojna polsko-radziecka

W kwietniu 1920 roku Petlurze w Warszawie udało się porozumieć z liderem Polski, Józefem Piłsudskim, w sprawie wspólnej walki przeciwko bolszewikom o uznanie polsko-ukraińskiej granicy na Zbruczu (umowa warszawska). Już 7 maja wojska polsko-ukraińskie odbiły Kijów. Jednak armia konna Siemiona Budionnego szybko odzyskała Kijów i prawobrzeżną Ukrainę, przekroczyła granicę Polski i dotarła w pobliże Warszawy. Dopiero wspólne działania wojsk polsko-ukraińskich w bitwie warszawskiej 1920 roku zdołały powstrzymać bolszewików i uratować Polskę przed klęską — „cud nad Wisłą”. Po zawieszeniu broni między Polską a ZSRR w październiku-listopadzie 1920 roku Armia Czerwona pod dowództwem Michaiła Frunzego, przy wsparciu wojsk Machny, zdołała przedrzeć się na Krym, rozbić resztki Białej Armii i przeprowadzić najbardziej masowy „czerwony terror” wobec swoich przeciwników politycznych.
W styczniu 1921 roku między Polską, USRR a RFSRR podpisano traktat ryski, na mocy którego Polska uznawała rząd USRR, w zamian za co otrzymywała Wołyń i Galicję. Dla URL oznaczało to upadek umowy warszawskiej. Oddziały armii URL pod dowództwem Jurija Tiutiunnyka w listopadzie 1921 roku rozpoczęły „Drugi pochód zimowy”, ale poniosły klęskę w bitwie pod Bazarem. Ostatnia duża próba zbrojnego oporu przeciwko bolszewikom została podjęta przez powstańców Republiki Chłodnojarśkiej w 1922 roku oraz przez Patriotyczny Kuren w 1923 roku.

Radziecka okupacja Ukrainy

W 1921 roku bolszewikom Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (USRR) ze stolicą w Charkowie udało się ustanowić swoją władzę nad większością ukraińskich ziem. To oznaczało klęskę Ukraińskiej Rewolucji Narodowej. 30 grudnia 1922 roku Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka (RFSRR), Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka (USRR), Zakaukaska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka (ZFSRR) oraz Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka (BSRR) podpisały umowę o utworzeniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Najwyższe organy federacji odpowiadały za politykę zagraniczną, siły zbrojne, transport i łączność, a także za scentralizowaną politykę gospodarczą. Stolicą nowego państwa ogłoszono Moskwę. W styczniu 1924 roku przyjęto pierwszą Konstytucję ZSRR, a w 1929 roku nowa Konstytucja USRR oficjalnie zatwierdziła włączenie republiki do składu Związku Radzieckiego.
Według spisu ludności z 1920 roku liczba ludności Radzieckiej Ukrainy wynosiła 25,5 miliona osób, z czego 20,9 miliona to mieszkańcy wsi, a 4,6 miliona to mieszkańcy miast. Trwał proces utraty etnicznych ziem ukraińskich: w 1924 roku Taganrog został przekazany do RFSRR, stopniowo zasymilowano Ukraińców na Kubaniu, w rejonie Starodubu i na Słobożańszczyźnie. Narodowy ruch wyzwoleńczy z lat 1917–1921 nadal rozwijał się nie tylko na zachodnioukraińskich ziemiach, ale także na obszarach centralnej i południowo-wschodniej Ukrainy. Znanym przykładem jest ruch powstańczy w Chłodnym Jarze, który był przemilczany przez sowiecką propagandę.

Odessa (Odesa). Okres 1917-1920

marzec 1917 roku – listopad 1917 roku – Tymczasowy Rząd Rosji
grudzień 1917 roku – listopad 1918 roku – Ukraińska Republika Ludowa
styczeń 1918 roku – marzec 1918 roku – Odeska Republika Radziecka
marzec 1918 roku – grudzień 1918 roku – Państwo Ukraińskie
grudzień 1918 roku – kwiecień 1919 roku – Siły Zbrojne Południa Rosji
kwiecień 1919 roku – sierpień 1919 roku –  Tymczasowy Robotniczo-Chłopski Rząd Ukrainy oraz Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka
sierpień 1919 roku – luty 1920 roku – Siły Zbrojne Południa Rosji
luty 1920 roku – grudzień 1922 roku – Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka

Tymczasowy Rząd Rosji

Od 1 do 3 marca 1917 roku wieść o zwycięstwie rewolucji w Piotrogrodzie i obaleniu monarchii wstrząsnęła Odessą i doprowadziła do pokojowego przejęcia władzy z rąk carskich urzędników na rzecz rewolucyjnej demokracji. 2 marca 1917 roku mer Odessy, Borys Pelikan, zwrócił się z apelem do mieszkańców, wzywając do „spokoju i porządku”.
W odróżnieniu od Piotrogrodu, w Odessie przewrót przebiegł bezkrwawo: nie doszło do walk ulicznych ani strzelanin, ani też masowych aresztowań „kontrrewolucjonistów”. Jedynie kilka najbardziej kontrowersyjnych postaci starego reżimu zostało zatrzymanych w dniach 7–8 marca 1917 roku – mer Borys Pelikan i jego zastępca L. Miecznikow, naczelnik policji śledczej Hirschfeld i jego zastępcy. Łącznie aresztowano 14 osób. Większość starych odeskich policjantów została wysłana na front, zarząd żandarmerii rozwiązano, a na ulicach Odessy zastąpiły ich oddziały milicji ludowej, składające się głównie ze studentów pod dowództwem profesora uniwersytetu, Zawjałowa. Wkrótce w Odessie rozpoczęła pracę komisja śledcza senatora S. Tregubowa, badająca korupcyjną, antydemokratyczną i reakcyjną działalność byłych gubernatorów Tolmaczowa i Sosnowskiego oraz byłego mera Pielikana. W pierwszych dniach rewolucji pomnik Katarzyny II został zakryty wielkim płótnem, aby nie drażnić „rewolucyjnej publiczności”.
Podczas zebrania przedstawicieli społeczeństwa i samorządu, u pełniącego obowiązki gubernatora Odessy generała W. I. Esaulowa, utworzono nowy rewolucyjny organ władzy. Władza w Odessie przeszła na rewolucyjny Tymczasowy Rząd Rosji i na lokalny Odeski Komitet Organizacji Społecznych lub Komitet Cywilny (organ Tymczasowego Rządu przy miejskiej Dumie). Wszystkie organizacje społeczne i polityczne miasta skierowały swoich przedstawicieli do Komitetu Cywilnego. Po likwidacji starej Miejskiej Dumy, Komitet Cywilny kierował życiem Odessy do czasu wyborów nowej Miejskiej Dumy. Wśród ukraińskich liderów członkami Komitetu Cywilnego zostali Iwan Łucenko i Serhij Szełuchin.
Partia Konstytucyjno-Demokratyczna (t.zw. „kadety”, liderzy – dziennikarz Borys Welichow, Siergiej Stern) była wiosną 1917 roku najbardziej aktywna w Odessie: w Odessie znajdował się Obwodowy Komitet Partii, który zrzeszał kadetów z guberni chersońskiej, taurydzkiej i besarabskiej, w Odessie wydawano kilka gazet kadetów, a pod ich wpływem znalazło się kilka organizacji społecznych, miejska Duma oraz komitet cywilny. W celu organizacji wyborów do Odeskiej Rady, już 4 marca 1917 roku, utworzono Biuro Organizacyjne, do którego weszli: mienszewicy I. Gnidenko i I. Borkun, działaczka Bundu E. Bernstein, eserowiec S. Goldin, bolszewicy I. Wołkow i W. Eksła oraz bezpartyjny O. Borisow. Każda fabryka lub zakład, w którym pracowało od 50 do 100 osób, wybierała do rady jednego deputowanego, a w przypadku większych zakładów jeden deputowany był wybierany na każde 100 pracowników. Największym przedsiębiorstwem w Odessie pozostawały zakłady ROPiT – zatrudniające ponad 2 tysiące pracowników.
Wieczorem 6 marca 1917 roku w budynku „Ludu Audytorium” (obecnie budynek kina „Rodina”) odbyło się pierwsze posiedzenie Rady Deputowanych Robotniczych Odessy (225 delegatów z 50 fabryk i zakładów), na którym wybrano Komitet Wykonawczy z 23 osób (głównie przedstawicieli partii mienszewików i Bundu, w składzie pierwszego Komitetu Wykonawczego Odeskiej Rady było 3 bolszewików), a przewodniczącym Komitetu Wykonawczego został I. Gnidenko. Wkrótce Komitet Wykonawczy Rady rozrósł się do 48 członków (w tym 7 bolszewików). Rada delegowała do składu Komitetu Obywatelskiego Odessy 4 deputowanych Rady, którzy reprezentowali partie mienszewików i eserów (Gnidenko, Dudjuk, Feldman, Borkun). W skład Rady Odessy wybrano 1015 deputowanych. Członków Rady – mienszewików było 194 osoby, eserowców – 232 osoby, bolszewików – 18, 102 delegatów reprezentowało inne partie, a 366 – było bezpartyjnych. Co ciekawe, prawdziwych robotników „od maszyny” w Odeskiej Radzie Deputowanych Robotniczych było nieco ponad połowę – 520, reszta deputowanych to inteligencja, pracownicy biurowi, przedstawiciele wolnych zawodów, bezrobotni, itp. Przy Odeskiej Radzie działały wydziały: robotniczy, chłopski, wojskowy, finansowy, agitacyjny, wydawniczy, prawny, bezpieczeństwa publicznego, milicji robotniczej, Czerwonej Gwardii, gospodarki miejskiej, administracyjny, a także komisje: mandatowa, żywnościowa, rewizyjna. Nowa Rada wysłała telegram gratulacyjny do stolicy – rewolucyjnemu Rządowi Tymczasowemu, gratulując mu zwycięstwa odniesionego „nad ciemnymi siłami kraju”. Następnego dnia nad Pałacem Woroncowa zaczął powiewać czerwony rewolucyjny sztandar. Pałac Woroncowa do 18 marca stał się „sztabem rewolucji” w Odessie. Wkrótce zaczęły wychodzić nowe gazety „Izwiestia Rady Odeskiej” i „Południowy Robotnik” (organ Odeskiego Komitetu RSDRP), w których redakcji byli mienszewicy. 17 marca robotnicy Odessy zaczęli wprowadzać na przedsiębiorstwach 8-godzinny dzień pracy, który został oficjalnie zatwierdzony przez władze 20 marca 1917 roku.
12 marca 1917 roku zorganizowano Radę Żołnierskich i Oficerskich Deputowanych (przewodniczący – eserowiec, kapitan pancernika „Sinop”, kapitan pierwszej rangi Aleksandr Zarudny). Rada Deputowanych Marynarzy i Oficerów wkrótce połączyła się z Radą Żołnierską. W tym samym czasie powstały: Rada Pracującej Inteligencji i Rada Chłopska Powiatu Odeskiego. W maju 1917 roku na posiedzeniu Odeskiego Komitetu Wykonawczego Rad Aleksander Kiereński (jeden z liderów Rządu Tymczasowego) proponował szeroką koalicję sił i połączenie rad robotniczej, żołnierskiej i chłopskiej. Spośród 911 członków Odeskiej Rady Deputowanych Robotniczych, którzy zadeklarowali swoją przynależność partyjną, przedstawicieli partii eserowców było 232 osoby, socjaldemokratów-mienszewików (różnych frakcji) – 194, frakcji bolszewików – 18, innych partii – 102, bezpartyjnych – 366. Robotnicy w Radzie Robotniczej Odessy stanowili – 520 osób, inteligencja i pracownicy biurowi – 391 osób.
11 marca na 17. posiedzeniu Komitetu Obywatelskiego, nowym „tymczasowym” merem miasta został wybrany inżynier i kadet Michaił Brajkevič, a jego zastępcą został mienszewik W. Bogucki, rewolucyjnym gubernatorem został naczelnik Odeskiego Okręgu Wojskowego generał D. Ebel, pełniącym obowiązki gubernatora – generał W. Jesałow, komisarzem milicji – profesor D. Michajłow. Komendantem miasta został chorąży, eserowiec Riazanow. Jednocześnie podjęto niezbędne środki w celu obrony zdobyczy rewolucji, powołano Komisję Bezpieczeństwa Publicznego, która kontrolowała ochronę obiektów strategicznych. Rewolucyjni studenci doprowadzili do dymisji reakcyjnego rektora Uniwersytetu Odeskiego D. Kiszeńskiego. Z więzień zwolniono wszystkich więźniów politycznych. Dowódcą Odeskiego Okręgu Wojskowego został generał D. Ebel (od sierpnia 1917 roku – generał P. Fielicin), a szefem sztabu okręgu – generał Nikanor Aleksandrowicz Marks, nazywany w Odessie „czerwonym generałem”. Wojskowym komisarzem Rządu Tymczasowego w Odessie został N. Charito, a komisarzem morskim – M. Szrejder. 19 marca w Odessie odbyło się Ukraińskie Wiecze, które zgromadziło ponad 700 mieszkańców Odessy. Wiecze otworzył Wołodymyr Czechowski. Od marca 1917 roku w Odessie zaczęło być wydawane czasopismo „Ukraińskie Słowo” (pod redakcją lidera miejscowej USDRP – Wołodymyra Czechowskiego). Do Ukraińskiej Centralnej Rady z Odessy zostali wybrani: Iwan Łucenko, I. Romanenko, Wołodymyr Czechowski, Wsiewołod Hołubowycz, Peliszenko, Kuszcz, Czornota. Przewodniczącym Ukraińskiego Komitetu Kierowniczego został Serhij Szełuchin. 13 kwietnia w Odessie utworzono Gubernialną Radę Ukraińską, w której czołową rolę odgrywali ukraińscy socjaldemokraci i ukraińscy eserowcy, a przewodniczącym Rady został Wołodymyr Czechowski. 28 czerwca w mieście odbył się Ukraiński Zjazd Narodowy, na który z całej guberni chersońskiej zebrało się około 200 delegatów.
Na początku marca bramy odeskiego więzienia otworzyły się dla kilkuset więźniów politycznych. Prokurator Izby Sądowej w Odessie Jakowlew oraz prokurator Sądu Okręgowego w Odessie Kondratjew osobiście wykonali rozkaz ministra sprawiedliwości Rządu Tymczasowego Aleksandra Kiereńskiego, ogłaszając więźniom politycznym telegram rewolucyjnego ministra i osobiście przekazując każdemu zwolnionemu „pozdrowienia w imieniu ministra”. 8 marca 1917 roku w odeskim więzieniu wybuchł bunt więźniów. Wynikiem buntu były nowe „rewolucyjne” porządki więzienne. Gazety donosiły wtedy: „Wszystkie cele są otwarte. W obrębie ogrodzenia nie ma żadnego strażnika. Wprowadzono pełne samorządność więźniów. Na czele więzienia stanął Grigorij Kotowski oraz asystent prawnika przysięgłego Zwonkina. Kotowski chętnie oprowadza po więzieniu wycieczki”. W marcu siedemnastego roku w kawiarni „Saratow” 40 kryminalnych „autorytetów” Odessy i okolic przeprowadziło swoją konferencję. Kotowski wówczas głosił: „Zostaliśmy wysłani z zamku więziennego, aby wezwać wszystkich do zjednoczenia się dla wsparcia nowego porządku. Musimy się wznieść, zyskać zaufanie i uwolnić się. Nikomu to nie zagraża, chcemy porzucić swoje rzemiosło i powrócić do pokojowej pracy.” W imieniu złodziei zwrócił się do władz Odessy z prośbą o wysłanie wszystkich kryminalistów na front „w obronie rewolucyjnej ojczyzny”. 30 kwietnia Kotowski wysłał do prokuratora nową prośbę – o amnestię jako więzień polityczny i wysłanie na front. 5 maja 1917 roku Kotowski został wreszcie warunkowo zwolniony, z warunkiem natychmiastowego wysłania na front.
10 maja 1917 roku w Odessie otwarto Pierwszy Zjazd Rad Frontu Rumuńskiego, Okręgu Odeskiego i Floty Czarnomorskiej, w którym udział wzięli Aleksandr Kiereński (wówczas minister wojny) oraz Aleksandr Kołczak (wówczas rewolucyjny dowódca Floty Czarnomorskiej).
W kwietniu 1917 roku w zakładach miasta zaczęły powstawać oddziały Czerwonej Gwardii, które pełniły funkcje milicji robotniczej, mającej na celu ochronę zdobyczy rewolucji przed kontrrewolucją oraz obronę przed pogromami. Początkowo oddziały te były lojalne wobec władzy, a ich kierownictwo obejmowali mienszewicy, bolszewicy i eserowcy.
W tym samym czasie w Odessie zaczął się formować ruch na rzecz ukrainizacji armii — utworzono lokalną Ukraińską Radę Wojskową pod przewodnictwem Iwana Łucenki, do której weszli delegaci żołnierzy garnizonu odeskiego oraz marynarzy Floty Czarnomorskiej. W czerwcu uzyskano zgodę na utworzenie ukraińskich kompanii wojskowych, a w sierpniu sformowano pierwszy Ukraiński Kurin Hajdamacki (dowódca – podpułkownik Wasyl Popławko).
Od 10 maja (23 maja) do 27 maja (9 czerwca) 1917 roku na Pierwszym Frontalnym i Obwodowym Zjeździe Rad, który odbył się w Odessie, wybrano Centralny Komitet Wykonawczy Rad Frontu Rumuńskiego, Floty Czarnomorskiej i Odessy — Rumczerod. Większość w pierwszej kadencji Rumczerod-u stanowili eserowcy i mienszewicy. Rumczerod dążył do zostania organem władzy na „terenach przyfrontowych” i kontrolowania nie tylko armii i floty frontu rumuńskiego, ale także ziem Besarabii i okolic Odessy.
Latem 1917 roku, w związku ze zwolnieniem z więzienia wielu przestępców, bandytyzm w Odessie osiągnął zagrażające rozmiary. Rozpad armii doprowadził do pojawienia się w Odessie i okolicach dziesiątek tysięcy dezerterów. Żołnierze sprzedawali broń przywiezioną z frontu, co sprzyjało zbrojeniu band i różnych pseudosreolucyjnych oddziałów. Od sierpnia Odessę zalały pogromy sklepów i magazynów, rabunki, strzelaniny. Ideologiczni anarchiści dokonywali samowolnych rekwizycji burżuazji.
Bunt Korniłowa, który miał na celu ustanowienie dyktatury wojskowej i „zaprowadzenie porządku”, nie ominął Odessy. Przeciwko buntowi otwarcie wystąpił szef sztabu Odeskiego Okręgu Wojskowego generał M. Marks (pod koniec września — okręg wojskowy). Od 28 sierpnia do 4 września (stary styl) w Odessie działał koalicyjny Tymczasowy Rewkom złożony z przedstawicieli Rady Odeskiej i Rumczerod-u, samorządu miejskiego, ukraińskich i żydowskich partii socjalistycznych, eserów, mienszewików i bolszewików. Rewkom kontrolował ochronę ważnych obiektów, organizował aresztowania „podejrzanych kontrrewolucjonistów”, zamknął „prawicową” gazetę „Południowa Ruś”. Walka z korniłowszczyzną doprowadziła do wzrostu autorytetu bolszewików, „bolszewizacji” rad i stopniowego przejmowania oddziałów Czerwonej Gwardii pod kontrolę bolszewików.
Równocześnie wzmacniały się pozycje Centralnej Rady. Jej zwolennicy sformowali 3 kurenie hajdamaków, konny pułk hajdamacki, dokonano ukrainizacji baterii artyleryjskiej oraz pułku karabinów maszynowych. W październiku rozpoczęła się ukrainizacja sztabu Odeskiego Okręgu Wojskowego, szkół artyleryjskich i piechoty, szkoły chorążych, kilku zapasowych pułków. Żołnierze wspierający Centralną Radę zostali zgrupowani w Odeską Dywizję Hajdamacką (około 6 tysięcy żołnierzy). Ukraińskie flagi zostały również podniesione na niszczycielu „Zawidnyj” oraz krążownikach „Pamięć Merkurego” i „Swietłana”, które cumowały w porcie odeskim i na redzie.
Wiadomość o październikowym przewrocie w Piotrogrodzie wywołała panikę wśród mieszkańców Odessy oraz agresję wśród radykałów. Bolszewicy, lewicowi eserzy, anarchiści i maksymaliści zaczęli domagać się ustanowienia w Odessie „dyktatury proletariatu”. Jednak Rumczerod, gdzie większość stanowili mienszewicy i eserowcy, potępił wydarzenia piotrogrodzkie. Odeska Rada Ukraińska (podobnie jak kijowska Centralna Rada) również potępiła wydarzenia w Piotrogrodzie, podczas gdy Rada Odeska zajęła neutralne stanowisko.

Ukraińska Republika Ludowa

7 (20) listopada 1917 roku w Kijowie, na mocy decyzji Małej Rady, został przyjęty Trzeci Uniwersał, w którym ogłoszono utworzenie Ukraińskiej Republiki Ludowej w federacyjnym związku z Republiką Rosyjską. Zadeklarowano włączenie do składu URL terytoriów, na których większość ludności stanowią Ukraińcy, w tym guberni chersońskiej oraz Odessy.
W celu utrzymania porządku w Odessie ponownie sformowano koalicyjny Obwodowy Rewkom, złożony z przedstawicieli Rady, RUMCzOR-u, Ukraińskiej Rady, kierownictwa Odeskiego Okręgu Wojskowego oraz liderów partii socjalistycznych. Rewkom podjął decyzję o włączeniu Odessy do składu URL. Władzę Centralnej Rady w Odessie sprawowano za pośrednictwem Ukraińskiej Rady Gubernialnej (kierownik – Iwan Łucenko), rządowego komisarza URL podpułkownika Wasyla Popławki oraz przewodniczącego Rewkomu Odessy Wasyla Czechowskiego. Komitet Ochrony Rewolucji przy Odeskiej Ukraińskiej Radzie ustanowił kontrolę nad arsenałami i strategicznymi obiektami miasta. Dowódca Odeskiego Okręgu Wojskowego, generał Nikołaj Marks, na polecenie którego wcześniej ze składów okręgu wydano broń oddziałom Czerwonej Gwardii, milicji robotniczej i zbolszewizowanym jednostkom garnizonu, został zmuszony do rezygnacji. Ukraińską orientację Odessy poparł pełniący obowiązki dowódcy okręgu generał-major Hryhorij Jelszaninow.
Rumczerod, nie popierając bolszewickiego powstania w Piotrogrodzie, nie uznał zwierzchnictwa Centralnej Rady nad południową Ukrainą. Podobne stanowisko zajęła większość Odeskiej Rady, Dumy Miejskiej oraz lokalnych organizacji bolszewików, mienszewików, anarchistów, eserów i żydowskiego Bundu.

Generałowi D.G. Szczerbaczowowi, faktycznemu dowódcy armii frontu rumuńskiego, przez pewien czas udawało się powstrzymywać rozkład wojsk frontu, spowodowany wpływem wydarzeń rewolucyjnych i bolszewickiej agitacji. Osiągnął to, że komitet frontowy 30 października (12 listopada) podjął decyzję o nieuznawaniu władzy radzieckiej. W listopadzie Szczerbaczow poparł decyzję Centralnej Rady o połączeniu wojsk frontu południowo-zachodniego i rumuńskiego dawnej Rosyjskiej Armii Imperatorskiej (RAI) w jeden Front Ukraiński i został mianowany dowódcą wojsk Frontu Ukraińskiego armii URL. W nocy z 1 (14 grudnia), w związku z plotkami o przygotowywanym rozbrojeniu przez hajdamaków odesskiej Czerwonej Gwardii, około 300 czerwonoarmistów i marynarzy zajęło dworzec kolejowy i przejęło garaż wojsk Centralnej Rady. Czerwonoarmiści próbowali również wzniecić bunt przeciwko Centralnej Radzie w serbskich oddziałach stacjonujących w Odessie oraz szturmować sztab okręgu wojskowego. Marynarze z krążownika „Almaz”, gdzie znajdował się sztab powstania, wspierając bolszewików, próbowali zająć Klub Angielski, który był miejscem obrad Odeskiej Ukraińskiej Rady. W celu odparcia ataku do centrum miasta skierowano oddziały „hajdamaków” – uzbrojone formacje zwolenników Centralnej Rady.
Strzelaniny między hajdamakami a czerwonoarmistami wybuchały w centrum Odessy, w pobliżu dworca kolejowego i sztabu okręgu. Powstańcom nie udało się opanować strategicznych obiektów ani wypchnąć ukraińskich oddziałów z miasta. 3 (16 grudnia) 1917 roku do Odessy przybyły 4 eszelony z wojskami Centralnej Rady. Aby zapobiec dalszemu rozlewowi krwi, utworzono „komitet pojednawczy” – Tymczasowy Zjednoczony Komitet Rad, złożony z przedstawicieli Odeskiej Rady, Odeskiej Ukraińskiej Rady oraz Tymczasowe Rewolucyjne Biuro, składające się z przedstawicieli Rumczerod-u, sztabu okręgu, Centralnej Rady i komisarza Rządu Tymczasowego. Po tym wydarzeniu, wojska Centralnej Rady przejęły kontrolę nad wszystkimi strategicznymi obiektami Odessy.
ЗNa polecenie radzieckiego głównodowodzącego Nikołaja Kriłenki z 3 (16 grudnia) 1917 roku, pierwsze posiedzenie RUMCzOR-u zostało rozwiązane. Drugi frontowy i obwodowy zjazd rad, który odbył się w Odessie w dniach 10-23 grudnia 1917 roku (23 grudnia 1917 – 5 stycznia 1918 roku), opowiedział się przeciwko Centralnej Radzie, uznał władzę radziecką i wybrał nowy skład Rumczerod-u, do którego weszło 70 bolszewików, 55 lewicowych eserów, 23 przedstawicieli organizacji chłopskich oraz 32 przedstawicieli innych frakcji. Przewodniczącym Komitetu Wykonawczego Rumczerod-u został wybrany W.G. Judowski. Rumczerod ogłosił się najwyższą władzą na obszarze południowo-zachodnim (Besarbia i gubernia chersońska) oraz na froncie rumuńskim, przejmując dowództwo nad wszystkimi rewolucyjnymi oddziałami armii frontowej.
W październiku 1917 roku Odessa weszła w skład URL, ale jej status polityczno-prawny w państwie ukraińskim był przedmiotem dyskusji – przynajmniej do momentu jej ostatecznej okupacji przez wojska bolszewickie. „Sytuacja stała się bardziej klarowna po ogłoszeniu III Uniwersału. Publikacja III Uniwersału miała istotne znaczenie dla budowy systemu władzy w Odessie, ponieważ lokalne ukraińskie organizacje zaczęły bardziej stanowczo stawiać swoje żądania dotyczące zarządzania regionem, wykonując polecenia Centralnej Rady” – T. Wińczkowski.
4 (17 grudnia) 1917 roku Rada Komisarzy Ludowych Rosji Radzieckiej skierowała do I Wszechukraińskiego Zjazdu Rad „Manifest do narodu ukraińskiego z ultimatywnymi żądaniami do Centralnej Rady”, w którym ogłosiła, że nie uznaje Ukraińskiej Centralnej Rady i zażądała zaprzestania rozbrajania radzieckich pułków, a także „udzielenia pomocy wojskom rewolucyjnym w walce z kontrrewolucyjnym powstaniem kadetów i Kałedina”.
Tymczasem, w okresie od 4 do 11 (17-24 grudnia), na rozkaz Petlury i generała Szczerbaczowa, wojska wierne Centralnej Radzie przejęły sztaby frontu rumuńskiego i południowo-zachodniego, armii, pułków, aresztowały członków wojskowo-rewolucyjnych komitetów oraz komisarzy-bolszewików, z których niektórych rozstrzelano. Po tym nastąpiło rozbrojenie i rozformowanie przez Rumunów tych oddziałów, w których wpływy bolszewików były silne. Rosyjscy żołnierze pozostali bez broni i zaopatrzenia, część z nich zdecydowała się wrócić pieszo do Rosji.

Quasi-państwowa formacja „Odeska Republika Radziecka”

3 (16) stycznia 1918 roku Odeska Rada Robotniczych, Żołnierskich i Marynarskich Deputowanych podjęła decyzję o samookreśleniu Odessy jako „wolnego miasta” z autonomicznym rządem.
4 (17) stycznia Sekretariat Ludowy Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, utworzony w Charkowie, oficjalnie wypowiedział wojnę Centralnej Radzie.
9 (22) stycznia, w obliczu ofensywy wojsk radzieckich, Ukraińska Centralna Rada wydała IV Uniwersał, który ogłosił niepodległość Ukrainy.
13 (26) stycznia w Odessie rozpoczęło się powstanie pod przewodnictwem Wojskowo-Rewolucyjnego Komitetu RUMCZEROD-u (przewodniczący — W.G. Judowski), do którego należeli przedstawiciele komitetów fabrycznych i zakładowych, bolszewików, lewicowych eserowców, maksymalistów i anarchistów. Rano 14 (27) stycznia, powstańcy opanowali sztab okręgu wojskowego, dworzec, centralę telefoniczną, pocztę i telegraf. Tego samego ranka w gazecie „Głos Proletariusza” opublikowano odezwę Odeskiego Rewkomu, w której ogłoszono, że władza w mieście „przeszła w ręce rad”. Po stronie bolszewików stanęło około 2300 czerwonoarmistów, członków organizacji bojowych lewicowych eserowców i anarchistów, około 2 tysięcy marynarzy z pancerników „Synop”, „Rostisław”, krążownika „Ałmaz”, 1000 bolszewizowanych żołnierzy 49. pułku oraz Ochrtyrskiego pułku karabinów maszynowych, oddziały Miszki Japoniczyka i Joszki Blumkina, oddział internacjonalistów utworzony pod dowództwem Olekko Dundicza z jeńców wojennych armii austro-węgierskiej, drużyna Związku Młodzieży Semena Uryckiego. Centralna Rada miała w Odessie 2000 bojowników (dwa kureń Hajdamaków — 1300 bagnetów, junkrzy — 200 bagnetów, oddzielne oddziały, w tym z gimnazjalistów i studentów — 300 bagnetów). Kilka jednostek garnizonu ogłosiło neutralność.
Rano 15 (28) stycznia, oddziały Hajdamaków i junkrzy, wspierane przez pojazdy opancerzone, rozpoczęły ofensywę z rejonu Wielkiego Fontanu, gdzie znajdowały się koszary Hajdamaków, na centrum miasta i dworzec. Udało im się odbić dworzec, sztab okręgu oraz zająć centralną część miasta aż do Sobornego i Greckiego Placu oraz portu. Bolszewicy zajęli pozycje obronne wokół sztabu Czerwonej Gwardii i Rewkomu na ulicy Targowej. Do wieczora powstańcy utrzymywali tylko robotnicze przedmieścia, port oraz część centrum miasta.
Jednakże, 16 (29) stycznia, krążownik „Rostisław” oraz przejęty przez bolszewików pociąg pancerny rozpoczęły ostrzał artyleryjski pozycji Hajdamaków, a do walki po stronie powstańców włączyło się wsparcie — zjednoczony batalion 6. armii frontu rumuńskiego (500 bagnetów). Uderzył on na ukraińskie oddziały od tyłu — od strony Wielkiego Fontanu.
17 (30 stycznia) powstańcy ponownie odbili dworzec, sztab okręgu, otoczyli w Ogrodzie Aleksandrowskim znaczne siły Hajdamaków. Ze względu na beznadziejność dalszego oporu, wojska Centralnej Rady poprosiły o rozejm i 18 (31) stycznia zostały wycofane z Odessy. Na stacji Rozdilna większość Hajdamaków została rozbrojona przez oddział bolszewików.
W pierwszych dniach po zwycięstwie powstania, w Odessie rządził Rewkom, a 25 stycznia (7 lutego) odbyły się ponowne wybory do komitetu wykonawczego rady robotniczych deputowanych. W nowym składzie, liczącym 75 osób, znalazło się 36 bolszewików, 10 lewicowych eserowców, 9 „lewicowych” mienszewików i bundowców, 5 anarchistów, a przewodniczącym prezydium został mianowany bolszewik A. Woroński.
29 stycznia (11 lutego), na wspólnym posiedzeniu Rady Robotniczych Deputowanych i RUMCZEROD-u, utworzono Odeską Radę Komisarzy Ludowych (przedstawiciele bolszewików, anarchistów i lewicowych eserowców) oraz proklamowano „Odeską Republikę Radziecką”, która uznała najwyższą władzę w postaci Rady Komisarzy Ludowych sowieckiej Rosji. Przewodniczącym Rady Komisarzy Ludowych ORR (RNLOR) został wybrany W.G. Judowski.
Nowa władza zamknęła większość gazet, radykalnie zmieniono aparat zarządzania, rozpoczęła się fala konfiskat i aresztowań „kontrrewolucjonistów”. Władza swoimi działaniami prowokowała „masowy terror klasowy” wobec przedstawicieli szlachty, burżuazji, duchowieństwa, oficerów i byłych policjantów. Przy Odeskiej RNL utworzono „Biuro (Komisję) do walki z kontrrewolucją” oraz rewolucyjny trybunał. Okręty wojenne „Rostisław” i „Ałmaz”, które stały na redzie odeskiej, zostały przekształcone w pływające więzienia, gdzie zatrzymanych torturowano i rozstrzeliwano bez sądu i śledztwa.
Odescy kryminaliści, którzy brali udział w obaleniu władzy Centralnej Rady, zachowywali się jak zwycięzcy i „władcy” miasta. Podszywając się pod „mandaty rewolucyjne”, otwarcie grabili prywatne domy, banki, sklepy, przedsiębiorstwa i magazyny. 22 stycznia (4 lutego), za przyzwoleniem władzy radzieckiej, bandyci napadli na siedzibę milicji sądowej w Odessie, spalili „Biuro Rejestracyjne” z kartoteką wszystkich miejskich elementów kryminalnych i zabili jego pracowników. Kryminalny autorytet Miszka Japoniczyk przewodził żydowskiej bojowej drużynie, która później została włączona do „Odeskiej Armii Radzieckiej” jako „rezerwa rządu” i dowództwa oraz została przeniesiona na utrzymanie państwowe.
„Odeska Republika Radziecka” została ogłoszona na terytorium guberni chersońskiej i besarabskiej, ale rzeczywista władza jej rządu rozciągała się jedynie na Odessę, powiat odeski, ananjewski i tyraspolski. Tymczasem wojska rumuńskie kontynuowały powolną aneksję Budżaku – południowej Besarabii (powiaty izmailski i akermański), która rozpoczęła się 10 (23) stycznia, kiedy Rumuni zajęli Bołgrad.
22 stycznia (4 lutego) wojska rumuńskie zajęły miasto powiatowe Izmaił, 25 stycznia (7 lutego) – miasto Kiliję, a 15 lutego – Wilkowe. Na Dunaj z Odessy i Sewastopola skierowano kilka okrętów wojennych z desantem rewolucyjnych marynarzy i czerwonogwardzistów (około tysiąca bagnetów). Flotą działającą przeciwko Rumunii dowodził bałtycki marynarz-anarchista Żelezniak – Anatolij Żelezniakow, przewodniczący rewolucyjnego sztabu flotylli dunajskiej.
23 stycznia (5 lutego) RUMCHEROD ogłosił wojnę Rumunii. Wojska rumuńskie stawiały czoła pospiesznie sformowanej „Specjalnej Armii Odeskiej” liczącej około 4-5 tysięcy ludzi pod dowództwem lewicowego eserowca Petra Łazariewa, która rozlokowała się na lewym brzegu Dniestru od Owidiópola do Rybnicy. W jej skład wchodziły oddzielne rewolucyjne oddziały odeskie – głównie złożone z bolszewików, lewicowych eserowców i anarchistów, – a także niewielkie oddziały starej armii, które przedostały się z frontu rumuńskiego nad Dniestr.
14 lutego komendant armii radzieckiej, lewicowy eserowiec M.A. Murawjow, który tydzień wcześniej, stojąc na czele wojsk radzieckich USRR, wyparł Centralną Radę z Kijowa, został mianowany dowódcą frontu, który działał przeciwko wojskom rumuńskim w Besarabii i Naddniestrzu. RadnarKom RSFSR postawił przed nim zadanie nie tylko nie dopuścić wojsk rumuńskich do Odessy, ale także zająć całą Besarabię, oddając ją pod władzę Radzieckiej Rosji. Dyktatorskie pełnomocnictwa nadane przez bolszewików Murawjowowi ograniczały władzę odeskiego RNROR-a.
W ciągu doby, trzytysięczna armia Murawjowa została przerzucona spod Kijowa nad Dniestr. Wojska rumuńskie wcześniej dotarły do miasta Bendery, na niektórych odcinkach przeprawiły się na lewy brzeg Dniestru i próbowały tam się utrzymać, ale zostały wyparte przez oddziały „Specjalnej Armii Odeskiej” i poprosiły o zawieszenie broni.
Po przybyciu Murawjowa do Odessy, działania bojowe wznowiono. 20 lutego Murawjow rozpoczął ofensywę pod Benderami. Bolszewizowanym oddziałom 8. Armii, które dotarły, nakazano prowadzenie ofensywy na linii Bielce-Rybnica. Do 2 marca wojska Murawjowa rozbiły Rumunów w Rybnicy i Słobodzie, udaremniając ich próby zakorzenienia się w Naddniestrzu. Murawjow proponował kierownictwu radzieckiemu kontynuowanie ofensywy siłami swojej armii na Kiszyniów-Jassy lub przerzucenie 2 tysięcy żołnierzy do Akermanu i natarcie na Izmaił.
Pod wpływem niepowodzeń wojskowych dowództwo rumuńskie zaproponowało rozejm. Negocjacje pokojowe toczyły się w Odessie i Jassach. Podpisano wspólny protokół o zaprzestaniu radziecko-rumuńskiego konfliktu zbrojnego, zgodnie z którym Rumunia zobowiązała się do wycofania swoich wojsk z Besarabii w ciągu dwóch miesięcy i do powstrzymania się od wszelkich działań wojskowych i wrogich wobec RSFSR. 8 marca oddziały radzieckie otrzymały rozkaz zaprzestania działań wojennych przeciwko wojskom rumuńskim. Władze rumuńskie, jednak, zdawały sobie sprawę, że wojska austro-niemieckie, które 18-25 lutego rozpoczęły okupację Ukrainy i już zajęły Kijów i Winnicę, wkrótce dotrą do Odessy. W związku z tym, już 9 marca Rumunia, łamiąc osiągnięte porozumienia, zajęła Akerman, kończąc tym samym zajęcie południowej Besarabii, a kilka dni później anulowała podpisane dokumenty.
24 lutego, wraz z rozpoczęciem inwazji wojsk austro-węgierskich na Ukrainę na mocy porozumienia z Centralną Radą, Murawjow ogłosił stan wojenny w Odessie i rozkazał zniszczyć wszystkie składy winne. Starając się ustanowić w Odessie reżim osobistej dyktatury wojskowej, rozwiązał miejską Dumę, zakazał wieców i zgromadzeń oraz wprowadził najściślejszą cenzurę.
Do 3 marca wojska austro-węgierskie, zajmując Podole, dotarły do Bałty, zagrażając tyłom Południowych Armii Radzieckich. Komendant armii M. Murawjow nakazał oddziałom 3. Armii zatrzymanie postępów wojsk austro-węgierskich wzdłuż linii Kolei Południowo-Zachodniej i zamknięcie frontu Dniestr-Birzula-stacja Pomiczna-stacja Znamianka.
5-7 marca, w okolicach stacji Słobidka i Birzula, oddziały czerwonej armii próbowały powstrzymać trzy dywizje piechoty i dwie kawalerii 12. korpusu armii austro-węgierskiej, które nacierały na Odessę. Nieliczne i słabo zorganizowane oddziały 3. Armii w końcu się wycofały. Tymczasem w Odessie wybuchły żołnierskie zamieszki, którym towarzyszyły grabieże sklepów i składów winnych. Zajmując stację Birzula, wojska austro-węgierskie uderzyły na stację Rozdilna, położoną godzinę drogi od Odessy. Ogólna mobilizacja ogłoszona przez bolszewików w Odessie nie przyniosła oczekiwanych rezultatów, a bojowe oddziały robotnicze i partyjne były nieliczne. Komendant armii Murawjow stwierdził: „Obrona Odessy stała się niemożliwa. Miasto wystawiło jedynie 500 czerwonogwardzistów, podczas gdy w mieście jest 120 tysięcy proletariuszy… a… regularne wojsko odmawia walki”. 11 marca oddziały radzieckie opuściły pozycje obronne znajdujące się 10 km od miasta i uciekły do Odessy. Rada Odeska przeważającą większością głosów zaproponowała poddanie miasta bez walki, powołując się na bierność ludności. RUMCHEROD również uznał obronę Odessy za bezcelową. Murawjow został zmuszony do wydania rozkazu o wycofaniu się. 12 marca miejska duma przejęła władzę w Odessie i zawarła porozumienie z dowództwem austriackim o bezpiecznej ewakuacji armii czerwonych. 13 marca oddziały wojsk austriackich bez walki zajęły miasto. Po nich do Odessy wkroczyły wojska Centralnej Rady. „Republika Odeska” przestała istnieć. Organy radzieckie zostały ewakuowane do Sewastopola razem z archiwami, kosztownościami i sprzętem wojskowym.

URL – Państwo Ukraińskie (Hetmanat) – URL (Dyrektoriat). Okupacja austro-niemiecka. Wojska Ententy. Biały ruch

Dzięki wprowadzeniu wojsk austro-niemieckich do Ukrainy, Ukraińska Centralna Rada odzyskała kontrolę nad krajem, jednak w sytuacji „dwuwładzy”, która powstała w wyniku okupacji Ukrainy, władza była dość nominalna. Mimo to zakazano organizowania wieców politycznych, zamknięto kilka lewicowych gazet, wprowadzono cenzurę, ograniczono działalność związków zawodowych i rad. W Odessie, podobnie jak w całej Ukrainie, zakazano wszelkiej agitacji przeciwko wojskom austro-niemieckim, Centralnej Radzie i rządowi Ukrainy.
Za hetmana Skoropadskiego Odessa została wydzielona z guberni chersońskiej jako osobna jednostka administracyjna – miasto na prawach powiatu. Rady zostały rozwiązane, większość związków zawodowych i liberalnych ziemstw zamknięta. Aresztowano zarówno „lewicowców”, jak i zwolenników Ententy – tzw. „obrońców”. Odessa cierpiała z powodu rosnącego bezrobocia, głodu, systemu kartkowego, epidemii cholery. Austro-niemieckie dowództwo bez kontroli wywoziło z regionu Odeskiego produkty, surowce i sprzęt. Pomimo surowego zakazu, odnotowano silny ruch strajkowy (strajki w fabrykach skórzanych i piekarniach w maju 1918 roku, strajk generalny kolejarzy w lipcu).
W opozycji do reżimu hetmana znajdowały się lokalne organizacje UPSR i USDRP. Latem 1918 roku liderzy ukraińskich socjalistów w Odessie rozpoczęli przygotowania do powstania przeciwko władzy hetmana. Organizatorami powstania byli I. Łucenko i W. Czechowski.
W Odessie powołano komisję śledczą do zbadania zbrodni bolszewików w okresie „Odeskiej Republiki Radzieckiej”. Z dna zatoki wydobyto dziesiątki ciał zamordowanych „kontrrewolucjonistów”.
Jednocześnie w Odessie działało liczne podziemie związane z bolszewikami, lewicowymi eserami, anarchistami i maksymalistami. Podziemni działacze zajmowali się antyhetmańską agitacją i organizowali akty terroru. Tak, w wyniku wybuchu wojskowych składów artyleryjskich na Bliższych Młynach, zginęło i zostało rannych do 700 mieszkańców Odessy, 4 tysiące ludzi zostało bez dachu nad głową. W związku z tym wybuchem, w połowie października aresztowano wszystkich pracowników konsulatu radzieckiego w Odessie, około 200 radzieckich dyplomatów i obywateli zostało wydalonych. W tym samym czasie w Odessie miały miejsce masowe aresztowania wśród miejscowego podziemia bolszewickiego.
Bolszewicy i anarchiści udzielili wsparcia finansowego i organizacyjnego wprowadzeniu na „króla złodziei” Odessy swojej osoby – „rewolucjonisty” Miszki Japończyka. Najprawdopodobniej już w październiku 1918 roku Japończyk kontrolował przedmieścia Odessy, przede wszystkim Mołdawankę, oraz elementy kryminalne, których w Odessie było do dwudziestu tysięcy.
W okresie Państwa Ukraińskiego w Odessie stacjonował silny garnizon austro-niemiecki. Dowódcą austriackich wojsk okupacyjnych na Ukrainie był generał von Belz (od 1 czerwca 1918 roku – generał-gubernator Odessy). Później, 9 listopada 1918 roku, po otrzymaniu informacji o klęsce Austro-Węgier w I wojnie światowej i rozpadzie imperium, generał popełnił samobójstwo w swoim biurze.
W 1918 roku w mieście powstały polskie formacje wojskowe. 13 kwietnia 1918 roku, minister wojny URL – Ołeksandr Żukowski, wydał rozkaz rozwiązania wszystkich polskich jednostek wojskowych w Odessie. Polacy jednak nie posłuchali rozkazu, na pomoc Ukraińcom przyszły wojska austro-węgierskie, które wystawiły Polakom ultimatum dotyczące rozbrojenia i 20 kwietnia 1918 roku oddział polski w Odessie został rozwiązany.
17 kwietnia 1918 roku w Odessie i na terytorium guberni chersońskiej rozpoczęto formowanie 3. Odeskiego Korpusu Sił Zbrojnych URL (po zamachu stanu hetmana Skoropadskiego 29 kwietnia 1918 roku – Państwa Ukraińskiego). Od 8 lipca nazwa korpusu została zmieniona na 3. Korpus Chersoński. Pułki korpusu były ukrainizowane. Bezpośrednio w Odessie i Naddniestrzu stacjonowały trzy pułki 5. Dywizji Piechoty 3. Korpusu Chersońskiego.
W połowie listopada 1918 roku Ukraina powstała przeciwko hetmanowi Pawło Skoropadskiemu. Niemcy i Austro-Węgry, jego niedawni sojusznicy, przegrali wojnę, kapitulowali przed krajami Ententy i rozpoczęli pośpieszne wycofywanie wojsk z Ukrainy.
14 listopada 1918 roku, kilka dni po wiadomości o kapitulacji Niemiec, hetman Ukrainy Skoropadski podpisał „Gramotę” – manifest, w którym oświadczył, że będzie bronił „dawnej potęgi i siły Państwa Wszechrosyjskiego” i wezwał do budowy Wszechrosyjskiej Federacji jako pierwszego kroku do odtworzenia wielkiej Rosji. Manifest oznaczał klęskę wszystkich starań ukraińskiego ruchu narodowego o stworzenie niezależnego państwa ukraińskiego. Ten dokument ostatecznie odstraszył od hetmana większość ukraińskich federalistów, wojskowych i inteligencji. Na Ukrainie wybuchło powstanie antyhetmańskie pod kierownictwem Dyrektoriatu URL.
22 listopada 1918 roku, przedstawiciel Ententy powiadomił hetmana Skoropadskiego, że sojusznicy w najbliższym czasie udzielą mu pomocy wojskowej w obronie przed Radziecką Rosją i stłumieniu zamieszek na Ukrainie. Francuskie dowództwo dało przy tym do zrozumienia, że dąży do odbudowy „silnej, zjednoczonej Rosji” z włączeniem do niej ziem ukraińskich, dlatego Francuzi stawiali przede wszystkim na ruch białych. Dowództwo sił zbrojnych Ententy postrzegało południową Ukrainę i Krym jako najważniejszy strategiczny przyczółek do dalszej ofensywy na Moskwę, ale nie spieszyło się z rozlokowaniem swoich wojsk i rozpoczęciem kampanii wojskowej.
Powstanie przeciwko reżimowi hetmańskiemu, które się rozpoczęło, doprowadziło do rozłamu w armii Państwa Ukraińskiego na zwolenników Skoropadskiego i zwolenników Dyrektoriatu. Większość starszyzny (oficerów) 5. Dywizji stacjonującej w Odessie była wrogo nastawiona do rządu ukraińskiego, przyjęła orientację rosyjskiej armii ochotniczej dowodzonej przez generała Denikina na „jedną i niepodzielną Rosję”. Tych oficerów poprowadził dowódca korpusu A. I. Berezowski. Najmniejszą liczebnie część oficerów korpusu – głównie młodych ukraińskich starszyn (oficerów), którzy poparli Dyrektoriat – poprowadził I. M. Łucenko. Po stronie Dyrektoriatu znalazły się nowo sformowane 1. i 2. Odeskie Pułki Piechoty oraz Słobodski Pułk Piechoty, odeskie sotnie studenckie, kilka lokalnych oddziałów ochotniczych i inne. Tymczasem, Berezowski ogłosił przyłączenie części składu osobowego 3. Korpusu i całego Rejonu Odeskiego do Armii Ochotniczej.
26 listopada na redzie portu w Odessie pojawił siępierwszy brytyjski niszczyciel, a 29 listopada do Odessy, gdzie nadal stacjonował silny garnizon wojsk austro-niemieckich, przybył oddział serbskich wojsk liczący 800 osób, a dwa dni później polscy legioniści w liczbie 1000 osób. 2 grudnia do Odessy przypłynął francuski pancernik „Mirabeau”. W dniach 7-10 grudnia w porcie odeskim wylądowała francuska dywizja z artylerią licząca do 3 tysięcy żołnierzy.
W tym czasie oddziały powstańcze oraz wojska hetmańskie, które przeszły na stronę Dyrektoriatu URL, kontrolowały większość Ukrainy, całkowicie blokowały Kijów i praktycznie bez przeszkód zajęły miasta pod Odessą: Bałtę, Ananjew, Birzulę. 10 grudnia zbliżyły się do samej Odessy. Zrozumiawszy, że Skoropadski nie kontroluje już sytuacji, przedstawiciele dowództwa alianckiego postanowili „zamrozić” przygotowania do ofensywy na Kijów w celu wsparcia hetmana.
Przewidując, że Odessa może zostać całkowicie przejęta przez siły Ententy i białogwardzistów, Iwan Łucenko i jego szef sztabu, wojskowy starszyna Wsiewołod Zmijenko, 7 grudnia 1918 roku, postawili Berezowskiemu ultimatum, domagając się natychmiastowego przekazania Odessy wojskom Dyrektoriatu. Wojska hetmańskie stacjonujące w rejonie Odessy nie były w stanie nawet tymczasowo powstrzymać ofensywy petlurowców. Po wycofaniu się z Odessy na początku grudnia wojsk austriackich, władzę w mieście utrzymywały jedynie nieliczne i słabe oddziały oficerów dowodzone przez generała Władysława Biskupskiego, liczące do 1 tysiąca bagnetów.
11 grudnia 1918 roku do Odessy wkroczyły przednie oddziały armii Dyrektoriatu. Hetmański korpus, który bronił Odessy, skapitulował. W Odessie została ustanowiona władza Dyrektoriatu. Rosyjskie oddziały ochotnicze, które próbowały bronić miasta, zostały wyparte do portu, gdzie zaczęły przygotowywać się do ewakuacji na Krym na pasażerskim parowcu „Saratow”.
Korzystając z sytuacji tymczasowej bezwładzy w Odessie, Miszko Japończyk zorganizował szturm na odeskie więzienie. W rezultacie uwolniono około 700 więźniów, głównie przestępców.
W dniach 12-13 grudnia 1918 roku wojska Dyrektoriatu bez walki zajęły wszystkie strategiczne punkty miasta. Dowództwo sił sojuszniczych pozostawiło petlurowcom jedynie niewielką nadmorską „Strefę sojuszniczą” Odessy (port, kilka nadmorskich kwartałów, bulwar Nikołajewski).
W dniach 16-17 grudnia 1918 roku, w odeskim porcie z nowo przybyłych statków wylądował nowy francuski desant pod dowództwem generała Borisa (156. Dywizja – łącznie do 5 tysięcy bagnetów, w tym 2 bataliony „kolonialnych oddziałów” – „zuawów” – żołnierzy senegalskich i marokańskich). Napotykając na wrogie nastawienie petlurowców, Francuzi postanowili oczyścić Odessę rękami białych oficerów.
Francuski konsul Émile Henno oraz generał Boris zaproponowali generałowi A. N. Grishinowi-Almazowowi dyktatorską władzę w Odessie pod warunkiem, że zapewni wypędzenie petlurowców z miasta. Grishin-Almazow przyjął propozycję i objął dowództwo ochotniczego oddziału, utworzonego na „Saratowie”.
Wieczorem 16 grudnia oddział Grishina-Almazowa (2 tysiące żołnierzy), który wylądował w porcie, wdał się w walkę z petlurowcami i zaczął przesuwać się w kierunku centrum miasta. Do niego dołączyli polscy legioniści (1,5 tysiąca bagnetów). Oddziałowi Grishina-Almazowa przydzielono francuskich oficerów, którzy korygowali wsparcie ogniowe ze strony eskadry Ententy. Białogwardyjskim oficerom przeciwstawił się świeżo sformowany ukraiński garnizon – korpus pod dowództwem generała D. W. Filatjewa (nie więcej niż 2,5 tysiąca żołnierzy), który nie miał ciężkiej artylerii. Artyleria okrętowa, która przez dwa dni ostrzeliwała pozycje petlurowców, zmusiła oddziały URL do opuszczenia strategicznych obiektów.
18 grudnia francuskie dowództwo ultimatywnie zażądało od Dyrektoriatu wycofania jego wojsk z Odessy. Symon Petlura, obawiając się wojny z Ententą, nakazał zaprzestanie jakichkolwiek działań zbrojnych przeciwko jej wojskom, nalegał na natychmiastowe wycofanie wojsk z Odessy i ich odprowadzenie na 40 km na północ od miasta, gdzie ustanowiono Front Południowy armii UNR pod dowództwem generała O. Hrekova, dowódcy wojsk Dyrektoriatu w guberniach Chersońskiej, Katerynosławskiej i Taurydzkiej. Według W. Szulgina, generał Boris, który miał rozkaz zająć jedynie Odessę, odmówił dalszego rozwijania ofensywy i zabronił oddziałom ochotniczym ścigania przeciwnika.
19 grudnia 1918 roku, po wycofaniu wojsk petlurowskich, francuskie dowództwo oświadczyło, że bierze Odessę i rejon odeski „pod swoje opiekę”. Generał Boris powierzył Grishinowi-Almazowowi obowiązki wojskowego gubernatora Odessy i „przyległego rejonu” i odtąd nie ingerował w kwestie zarządzania wewnętrznego. Sam Grishin-Almazow oświadczał, że „rządzi” Odessą w imieniu Armii Ochotniczej i za zgodą francuskiego dowództwa. Pozycje generała Denikina oraz jego Rady Specjalnej w Odessie były jednak raczej nominalne, a Grishin-Almazow wykonywał wolę francuskiego dowództwa wojskowego rejonu odeskiego i kierował się zaleceniami swojego doradcy politycznego W. Szulgina. Grishin-Almazow utworzył swój niezależny od Rady Specjalnej „rząd Odessy”, który zajmował się kwestiami zarządzania lokalnego i nawet drukował własne pieniądze.
W Odessie działały legalnie wszystkie partie i organizacje polityczne, oprócz bolszewików, anarchistów, maksymalistów, lewicowych eserów oraz partii lewicowych socjalistów ukraińskich. Jednocześnie zakazano organizowania wieców politycznych i zgromadzeń, a także działalności Rady Robotniczych Deputowanych Odessy. Rząd Grishina-Almazowa prowadził politykę rusyfikacji. Na mocy rozkazu we wszystkich instytucjach edukacyjnych Odessy odwołano nauczanie języka ukraińskiego oraz „języka galicyjskiego”. „Małoruski język” pozostał jedynie „przedmiotem nieobowiązkowym”, a nauczanie historii i geografii Ukrainy zostało zastąpione historią i geografią „Południa Rosji”.
W Radzie Specjalnej nie ufano Grishinowi-Almazowowi, uważając go za „uzurpatora”. 28 grudnia 1918 roku Denikin skierował do Odessy swojego asystenta, generała O. Z. Łukomskiego, który próbował przekonać Grishina-Almazowa, aby zachował radę działającą przy nim jedynie jako organ doradczy, bez funkcji rządowych. Denikin domagał się całkowitego rozwiązania odeskiego „aparatu rządowego”.
Dopóki politykę Ententy w Odessie określał francuski „konsul” Henno, francuskie dowództwo wspierało odeski „rząd” Grishina-Almazowa, a od stycznia 1919 roku nawet rozważano pomysł utworzenia w Odessie regionalnego rządu południowo-zachodniego.
Tymczasem pod koniec grudnia – na początku stycznia liczebność francuskich wojsk w Odessie wzrosła do 15 tysięcy. Pomimo że w Odessie przebywało do 15 tysięcy byłych rosyjskich oficerów, oddział oficerski, utworzony do utrzymania porządku w mieście, liczył jedynie około 2,5 tysiąca ludzi i nie można go było uznać za siłę bojową.
Odessa została podzielona na strefy kontroli: ochotniczą, francuską i polską. Blokada 600-tysięcznej Odessy przez armię UNR oraz wstrzymanie dostaw żywności doprowadziły do głodu i zamieszek na tle żywnościowym. Odessa cierpiała z powodu gwałtownej inflacji i masowego bezrobocia. Jak zauważał w swoich wspomnieniach Denikin, Grishin-Almazow usilnie dążył do rozszerzenia strefy pod kontrolą wojsk francuskich do linii Tyraspol – Rozdzielna – Berezówka – Mikołajów – Chersoń, co pozwoliłoby stworzyć doskonałą bazę wojskowo-gospodarczą, szczególnie dzięki otwarciu połączenia kolejowego z Rumunią, gdzie pozostało wiele rosyjskiego mienia z frontu rumuńskiego.
Odessę terroryzowali bandyci pod wodzą Miszki Japończyka, którzy zajmowali się rabunkami, rekietami, wymuszeniami i zabójstwami. Japończyk dostarczał broń bolszewickim i anarchistycznym podziemnym organizacjom, wykupywał z więzień więźniów politycznych, pomagał likwidować prowokatorów. Zakrojone na szeroką skalę obławy, którym towarzyszyło konfiskowanie broni i rozstrzeliwanie elementów kryminalnych bez sądu i śledztwa, do których angażowano wojska francuskie i greckie, były mało skuteczne. Bandyci wielokrotnie dokonywali zamachów na samego Grishina-Almazowa, ale uratowała go jego osobista ochrona — tatarski oddział kawaleryjski pod dowództwem rotmistrza Bekirbeka Masłowskiego. Ludzie Masłowskiego również zajmowali się porwaniami i tajnymi egzekucjami bez wyroku sądowego ludzi niewygodnych dla reżimu dyktatorskiego.
Od połowy stycznia 1919 roku, mimo że formalnie Odesą nadal zarządzał Griszyn-Almazow, rzeczywista władza znalazła się w rękach francuskiego generała Filipa d’Anselma, który przybył 13 stycznia do Odessy (dowódca sił Ententy na Południu Rosji) oraz szefa sztabu wojsk francuskich na Południu, Henriego Freidenberga. Konsul Emile Henno został odsunięty od kierownictwa.
Już następnego dnia po przyjeździe, d’Anselm przyjął ukraińską misję generała Grekowa, po czym francuskie dowództwo, rezygnując z orientacji na Białą Armię generała Denikina (którego Francuzi uważali za protegowanego Wielkiej Brytanii), rozpoczęło tajne negocjacje w Odessie i Birzule z przedstawicielami Dyrektoriatu: S. Ostapenką, ministrem spraw zagranicznych K. Maciejewiczem, generałem A. Grekowem.
Pod koniec stycznia Francuzi zamknęli w Odessie gazetę „Rosja” (redaktor W. Szulgin, doradca polityczny Griszyna-Almazowa), która miała ostro antyukraińskie stanowisko i krytykowała możliwy ukraińsko-francuski sojusz. Francuskie dowództwo, oprócz tego, wyraziło zgodę na publikację ukraińskich gazet w Odessie.
Generał d’Anselm zażądał od ukraińskich wojsk odblokowania okolic Odessy i wycofania się na linię Tyraspol – Birzula – Wozniesieńsk – Mikołajów – Chersoń, zwalniając tym samym wojskowo-gospodarczy przyczółek dla wojsk francuskich, zdolny do wyżywienia ludności Odessy i 50-tysięcznego zgrupowania wojskowego. Dyrektoriat był zmuszony spełnić to żądanie jako niezbędny warunek rozpoczęcia rozmów o sojuszu z Ententą. Na wschodzie interwenci planowali posunąć się w kierunku Nowego Buga, Berysławia, Aloszek, Skadowska, z zamiarem umocnienia się (wspólnie z krymskimi Białogwardzistami) na linii kolejowej Chersoń – Perekop. 21 stycznia 1919 roku, po uzyskaniu zgody Dyrektoriatu na rozszerzenie strefy kontrolowanej, wojska francuskie i greckie zaczęły zajmować te terytoria, lądując desantami morskimi i posuwając się wzdłuż linii kolejowej w kierunku Chersonia i Birzuli. 25 stycznia wojska okupacyjne wylądowały w Mikołajowie, a 29-30 stycznia w Chersoniu. Podczas okupacji Mikołajowa i Chersonia Francuzi pozostawili tam lokalne władze Dyrektoriatu, które współistniały z francuskimi komendantami. Formalnie obszar Mikołajów – Chersoń nadal pozostawał pod władzą Dyrektoriatu. W rejonie ujścia Dniepru sojusznicy połączyli się z wojskami Białogwardyjskiej Armii Krymsko-Azowskiej. Ustępstwa na rzecz interwentów ze strony Dyrektoriatu postawiły dowódcę Dywizji Chersońskiej Armii URL – atamana Grigoriewa, który uważał się za jedynego gospodarza rejonu Mikołajów-Chersoń, w trudnej sytuacji i doprowadziły do jego przejścia na stronę Armii Czerwonej.
Francuzi zaproponowali tymczasowy podział Ukrainy na dwie części. Zakładano, że właściwą Ukrainą będzie rządził Dyrektoriat URL, a Południowy Region Rosji (Powołże ze stolicą w Odessie), okupowany przez wojska francuskie, będzie miał własny rząd. W regionie Południowej Rosji planowano utworzenie mieszanej armii (francusko-rosyjsko-ukraińskiej), do której miały również wejść jednostki greckie i rumuńskie. Po zakończeniu wojny Francja liczyła na uzyskanie koncesji na ukraińskie linie kolejowe i domagała się zwrotu wszystkich francuskich długów.
17 lutego 1919 roku Symon Petlura zwrócił się do dowództwa francuskiego z prośbą o pomoc w „wyzwoleniu narodu ukraińskiego i odbudowie państwa ukraińskiego”. Generał d’Anselm przedstawił warunki „rządowi strefy ukraińskiej”: dymisja Petlury i Andrijewskiego, ustanowienie kontroli francuskiej nad finansami i koleją Ukrainy, podporządkowanie wojsk URL ogólnemu dowództwu Ententy, podpisanie ogólnego traktatu wojskowego między Ententą, Denikinem a Dyrektoriatem i inne. Na tych warunkach Francja mogła wesprzeć utworzenie sojuszu Ukrainy z Polską i Rumunią, udzielić pomocy wojskowej i materialnej, a także wesprzeć uznanie delegacji ukraińskiej na Konferencji Pokojowej w Paryżu. Porozumienia nie udało się jednak osiągnąć, a już do połowy marca działania czerwonych powstańców i sowieckiego frontu ukraińskiego odcięły strefę odeską od terytorium URL.
Od grudnia 1918 roku Odessa stała się centrum bolszewickiej agitacji i wywiadu. Działała tu podziemna komórka KP(b)U pod przewodnictwem Iwana Smirnowa (Mykoły Lastoczkin), „Międzynarodowa Komisja” bolszewików oraz „Międzynarodowa Grupa” anarchistów, którzy prowadzili agitację wśród żołnierzy wojsk Ententy. W skład komisji wchodzili byli rosyjscy emigranci we Francji, bolszewicy i anarchiści – W.O. Diogot, J.L. Jelín, S.I. Sokoliwska i inni. Do Odessy skierowano z odpowiedzialnymi zadaniami Georges de Laffar, francuską komunistkę Jeanne Labourbe, która pracowała z francuskimi żołnierzami z 176. i 153. pułku piechoty, oraz załogami okrętów wojennych „Renan”, „Jean Bart” i „Justice”. Laffar miał za zadanie ustalić możliwość pokojowego zakończenia interwencji, określić strategiczne zamiary krajów Ententy, ich cele, roszczenia terytorialne, oraz wniknąć do sztabu głównego francuskiego dowództwa w Odessieі.
Podziemne struktury w Odessie miała Konfederacja Anarchistów Ukrainy „Nabat”. W grudniu 1918 roku w Odessie pojawił się Hryhorij Kotowski – dowódca wywrotowej grupy terrorystycznej żony anarchisty Zechzera. Żona Zechzera zajmowała się mordowaniem prowokatorów, wymuszaniem pieniędzy i rabunkami. 17 lutego 1919 roku przeprowadzono zamach bombowy w wagonie sztabowym oficerów.
Rząd Radzieckiej Rosji liczył na to, że dzięki antywojennej propagandzie i agitacji wśród francuskich i greckich żołnierzy, na które przeznaczono znaczne fundusze, uda się pokrzyżować plany szerokiej interwencji Ententy.
W marcu 1919 roku, francuski wywiad kontrwywiadowczy i „biały” wywiad pod dowództwem Orłowa-Orlińskiego zlikwidowały całe bolszewickie podziemie – aresztowano i bez sądu rozstrzelano członków „Międzynarodowej Komisji”, aresztowano i rozstrzelano de Laffar, a także aresztowano i zabito przywódcę podziemia M. Lastoczkina.
Do lutego 1919 roku siły Ententy i białogwardzistów w rejonie Odessy – Chersonia znacząco wzrosły. Skupiono tam do 45 tysięcy żołnierzy (w tym do 25 tysięcy wojsk francuskich, wyposażonych w 22 czołgi, 12 tysięcy Greków, 3,4 tysiąca polskich ochotników-legionistów w składzie Polskiej 4. Dywizji generała Żeligowskiego). Oddziały 40. rumuńskiego korpusu liczyły do 1 tysiąca bagnetów i zajmowały front od Dniestru do Rozdzielnej. Na początku lutego w Chersoniu i Mikołajowie znajdowało się po 3 tysiące wojsk francuskich i greckich, w samej Odessie – do 5 tysięcy. Na wszystkich stacjach kolejowych od Odessy do Chersonia rozmieszczone były małe oddziały po 30-50 osób; na większych, takich jak Kolosówka, Rozdzielna, Berezówka – po 400-500 żołnierzy. Wojska Ententy zajmowały długi front wzdłuż linii kolejowej Mykołajów – Chersoń (do 8 tysięcy żołnierzy, 20 dział, 18 czołgów, 4 opancerzone pojazdy, 5 samolotów).
Rekwizycje żywności u chłopów powiatu odesskiego, które od końca 1918 roku rozpoczęły oddziały Griszina-Almazowa oraz wojska francuskie, wywołały w lutym 1919 roku powstanie chłopów w rejonie Białajewka – Majaki – Jaski. Powstańcy zajęli Owidipol. W niektórych rejonach powiatów Ananiewskiego i Tyraspolskiego pojawiły się liczne oddziały chłopskie. Doszło do tego, że oddział partyzancki liczący 200 osób zajął Tyraspol. W lutym 1919 roku powstańcy zajęli Białajewkę i stację Mardarówka, a oddziały Tiligulo-Bereziwskiego i Ananiewskiego atakowały oddziały białogwardzistów i interwentów.
Zaniepokojony sytuacją, Denikin pod koniec stycznia 1919 roku mianował głównodowodzącym i głównodowodzącym wojskami Południowo-Zachodniego Kraju (guberni Chersońskiej i Odessy) generała-lejtnanta A.S. Sannikowa, któremu powierzono zadanie podporządkowania lokalnego oddziału białogwardyjskiego Armii Ochotniczej. D’Anselm i Freidenberg spotkali się jednak z generałem, który przybył z Katerinodaru, skrajnie chłodno i stanowczo zalecili mu pozostawienie Griszina-Almazowa, który w ten sposób, znajdując się pod zależnością od Sannikowa, nadal pozostał gubernatorem wojskowym rejonu odesskiego. Tymczasem francuskie dowództwo aktywnie omawiało z „południowymi kręgami społecznymi” pomysł utworzenia samodzielnego rządu Południowo-Zachodniego Kraju oraz mieszanej armii francusko-rosyjsko-ukraińskiej (z lokalnej ludności z francuskimi oficerami) na wyprawę do Kijowa i Moskwy. W związku z tym w „strefie odesskiej” zakazano mobilizacji ludności do Armii Ochotniczej i nakazano formowanie ochotniczych mieszanych oddziałów rosyjsko-francuskich, które nie podlegają Denikinowi. Dowiedziawszy się o tym, Denikin kategorycznie zabronił Sannikowowi brać udziału w tworzeniu takich oddziałów. Do bezpośredniego dowodzenia oddziałem ochotników, który został sformowany przez Griszina-Almazowa, Denikin skierował do Odessy generała M.S. Timanowskiego z grupą oficerów. Pod koniec lutego Timanowski sformował Oddzielną Odesską Brygadę Strzelecką, która liczyła 3300 bagnetów i 1600 szabel. Brygada została sformowana z oficerów i żołnierzy, którzy przeszli z armii hetmańskiej na stronę ruchu białego, a także z mieszkańców Odessy w ramach „dobrowolnej mobilizacji”.
Siły Ententy i białogwardziści w rejonie Odessy – Mikołajowa napotykały wojska, które znacząco ustępowały im liczebnie, pod dowództwem atamana M. Hryhoriewa, który przeszedł na stronę Armii Czerwonej i którego dywizja została przekształcona w 1. brygadę 1. Znadniprowskiej Ukraińskiej Radzieckiej Dywizji. Pod koniec lutego 1919 roku otrzymał rozkaz rozpoczęcia ofensywy na wybrzeże Morza Czarnego. 3 marca Grigoriewi rozpoczęli oblężenie Chersonia. 10 marca miasto zostało zdobyte. Grecy podczas walk o Chersoń stracili ponad 300 żołnierzy i oficerów zabitych oraz wziętych do niewoli. Żołnierze w francuskich oddziałach protestowali i odmówili dalszego natarcia. Dowództwo francuskie zostało zmuszone do wycofania swoich wojsk z rejonu Wołodymyrówka na stację Kolosówka. Równocześnie z operacją zdobycia Chersonia, Grigoriewi prowadzili ofensywę na Mikołajów, który broniła 15. niemiecka dywizja landweru. Pomimo wezwań dowództztwa Ententy do konieczności utrzymania obrony, niemiecka komitet żołnierski rozpoczął negocjacje w sprawie poddania miasta. W związku z utratą Chersonia i przybyciem świeżych posiłków do oddziałów Grigoriewa, francuskie dowództwo ogłosiło ewakuację sił sojuszniczych, a 14 marca miasto Mikołajów zostało oddane bez walki.
Po zajęciu Mikołajowa i Chersonia, ataman Grigoriew wysłał telegram do Griszina-Almazowa, domagając się natychmiastowego i bezwarunkowego poddania Odessy. 15 marca Grigoriewi zaatakowali stację Rozdzielna, a 16 marca stację Berezówka, którą utrzymywali polscy legioniści i francuskie oddziały (do 2 tysięcy bagnetów). W walkach o Berezówkę interwenci stracili do 400 osób, a Grigoriewi zdobyli 8 dział, około 100 karabinów maszynowych, pociąg opancerzony oraz 5 czołgów.
17 marca 1919 roku interwenci opuścili Berezówkę. Tego samego dnia w Odessie ogłoszono „stan oblężenia”. Generał d’Anselm przejął pełnię władzy w rejonie Odessy. Kiedy Denikin rozkazał przeniesienie brygady Timanowskiego z Odessy do Sewastopola, aby wzmocnić obronę Krymu przed wojskami radzieckimi, Grishin-Almazov poinformował, że Francuzi nie pozwalają na wyjazd brygady z rejonu Odessy. 19 marca brygada została wysunięta przeciwko wojskom czerwonym i zajęła front od linii kolejowej Odessa-Mikołajów do Morza Czarnego, chroniąc Oczaków. Na północ od nich znajdowali się Polacy, Grecy i Francuzi.
Po tym, jak d’Anselm nie uznał pełnomocnictw Sannikowa i nie dopuścił go do objęcia stanowiska, Sannikow wrócił do Katerinodaru, a na początku marca tymczasowe pełnienie obowiązków dowódcy wojsk krajo we wschodniej Ukrainie ponownie objął Grishin-Almazov.
Tymczasem nowym Naczelnym Komisarzem Francji na Południu Rosji został generał Louis Franche d’Espère, dowódca wojsk Ententy na froncie wschodnim, który zastąpił generała A. Berthelo. Po przybyciu do Odessy na początku marca, poparł politykę dystansowania się od Armii Ochotniczej i zbliżenia z URL, którą prowadził d’Anselm i Freidenberg, oraz pomysł utworzenia w „rejonie odesskim” niezależnego rządu „Południowo-Zachodniego Kraju” pod protektoratem Francji.
Starając się poprawić sytuację na froncie przeciwko Grigoriewowi, d’Espère usunął Sannikowa i Griszina-Almazowa z zajmowanych przez nich stanowisk i zaproponował obu natychmiastowe wyjazdy do Katerinodaru, pod rozkazy generała Denikina. 21 marca 1919 roku gubernatorem Odessy i dowódcą wojsk rosyjskich w rejonie Odessy został mianowany generał A.V. Schwarz. 23 marca Grishin-Almazov opuścił Odessę. W celu zarządzania rejonem odesskim utworzono Dyrekcję z przedstawicieli rosyjskiego, ukraińskiego i żydowskiego społeczeństwa Odessy. Zakładano, że rząd ten w sojuszu z Petlurą będzie walczył z Grigoriewem. Do utworzenia „mieszanej” armii w rejonie odesskim, Franche d’Espère obiecał do końca marca wysłać francuski korpus z Rumunii do Birzuli, przerzucić pod Odessę jeszcze jeden korpus grecki oraz dziewięć batalionów francuskiej piechoty kolonialnej. Generał Schwarz ogłosił swoją nieposłuszeństwo Denikinowi i ogłosił rekrutację ochotników do „ludowej” armii, do której w ciągu kilku dni zapisało się do 1000 oficerów. W celu rozwiązania kryzysu paliwowego, nowa władza Odessy wysłała 14 parowców po węgiel do Mariupola, trzy tankowce po ropę do Batumi. Jednakże zrealizowanie idei Rządu Krajowego i „mieszanej” armii nie udało się. 25-27 marca na konferencji pokojowej w Paryżu podjęto wstępną decyzję krajów Ententy o ewakuacji sił sojuszniczych z Odessy.
25 marca 1919 roku Grigoriewi zajęli stację Serbka, 26 marca – Kolosówkę (w walkach o nią do 2 tysięcy żołnierzy sił sojuszniczych zostało wziętych do niewoli), 28 marca – Kremidówkę. Próba kontruderzenia na Serbkę, przeprowadzona 29 marca, nie powiodła się. Około 8 tysięcy żołnierzy Ententy nie zdołało utrzymać stacji, a w nocy z 29 na 30 marca w wyniku ataku wojsk radzieckich w panice ją opuściło. 29 marca białogwardziści bez walki opuścili port i fortecę Oczaków i skoncentrowali się na odcinku Rozdzielna – Serbka – Odessa. Odessa znalazła się w pełnym okrążeniu „czerwonych” powstańców. 31 marca wojska sojusznicze jeszcze raz próbowały odbić Serbkę, ale ogniem karabinów maszynowych powstańców zginęło i zostało ciężko rannych do 600 atakujących.
Pomimo porażek na froncie, interwenci i białogwardziści znacznie przewyższali liczebnie Grigoriewa i mogliby kontynuować obronę, a nawet przejść do kontrataku. Jednak 2 kwietnia 1919 roku Freidenberg sfałszował rozkaz rządu francuskiego o ewakuacji w ciągu trzech dni. W czasie wyjaśniania okoliczności ewakuacja nabrała takich rozmiarów, że stała się nie do zatrzymania. Rankiem 3 kwietnia (według innych źródeł, wieczorem 2 kwietnia), generał d’Anselm ogłosił ewakuację sił Ententy z Odessy w ciągu 48 godzin. W rzeczywistości ewakuacja przybrała charakter ucieczki.
Konspiracyjny komitet Wysokiej Rady Robotniczej Odessy wysłał do generała d’Anselma delegację z żądaniem przekazania władzy radzie. W wyniku negocjacji, 4 kwietnia Rada zajęła pałac Woroncowów, dowództwo francuskie przekazało władzę radzie miejskiego samorządu, a 5 kwietnia władza została przekazana Rewkomitetowi.
Wieść o ewakuacji wojsk obcych wywołała powstanie na robotniczych przedmieściach Odessy — w Mołdawance, Peresypie i Młynach, gdzie władzę przejęli bojownicy z grona bolszewików, anarchistów i lewicowych eserowców. Z sytuacji skorzystali również przestępcy — przede wszystkim Żydowska Młodzieżowa Drużyna licząca 300 osób pod dowództwem Mieszka Japoniaka. Uzbrojone wystąpienia na przedmieściach próbował stłumić dowódca garnizonu odesskiego generał W. Biskupski, jednak wojska wycofane z frontu nie mogły poradzić sobie z bandytami. Poza centrum miasta panował chaos. 6 kwietnia 1919 roku do miasta weszły wojska atamana i czerwonego dowódcy M. Hryhoriewa, który ogłosił, że to on zdobył Odesę i rozbił Francuzów.
W okresie od 3 do 7 kwietnia z portu odesskiego ewakuowano około 25 tysięcy żołnierzy Ententy. Brygada Timanowskiego, której odmówiono załadunku na francuskie statki w Odessie, musiała porzucić całe ciężkie uzbrojenie, opancerzone pojazdy i artylerię oraz walczyć, aby wydostać się z Odessy w kierunku Rumunii. W Limanie Dniestrza, po przeprawie na terytorium Besarabii, brygada została załadowana na francuskie statki. Tą samą drogą z Odessy wycofywali się także polscy legioniści. 14 kwietnia wojska radzieckie zdobyły Rozdzielną. Rumuni wycofali się za Dniestr. 18 kwietnia zdobyto Owidipol, a wkrótce potem Tyraspol.
Druga radziecka władza w mieście trwała od 8 kwietnia do 23 sierpnia 1919 roku, kiedy to do miasta wkroczyły wojska atamana Grigoriewa. Następnie miasto znalazło się pod kontrolą Armii Ochotniczej Denikina od sierpnia 1919 roku do 7 lutego 1920 roku. Zdobycie Odessy przez „białych” doprowadziło do utraty przez bolszewików, na pewien czas, większości południowo-zachodnich terytoriów.
W międzyczasie, w globalnych planach dowódcy Armii Ochotniczej generała Antonowa Denikina znajdowało się zdobycie Moskwy. Wojska Denikina zdołały przebić się z walkami do Kijowa i Orła, jednak wyczerpana I wojną światową armia, borykająca się z poważnymi problemami z zaopatrzeniem i amunicją, już nie mogła stawić czoła rosnącym siłom bolszewickim, petlurowcom, machnowcom oraz innym różnorodnym formacjom bandyckim tego czasu. Wkrótce bolszewicy rozpoczęli swoją ofensywę na południe. Relacje z sojusznikami Ententy zaczęły się osłabiać, a pragmatyczny interes tych ostatnich był Leninem dobrze rozumiany, z czego ten ostatni skorzystał. W związku z tym, na początku 1920 roku pozostałości sił ochotniczych razem z brytyjskimi statkami pilnie opuszczały Odesę, zabierając ze sobą przedstawicieli inteligencji oraz tych, którzy nie mogli pogodzić się z władzą bolszewicką.
Od 7 lutego 1920 roku, po zdobyciu miasta przez brygadę kawaleryjską Kotonowskiego, władza radziecka ostatecznie się utrwaliła w Odessie, co zakończyło wojnę w tym regionie.

CZYTAJ DALEJ→