Niezależna Ukraina. 1991-2024: coroczna kronika walki o swój wybór cywilizacyjny. Obejrzyj wideo poniżej↓
Wideo jest udostępnione w języku ukraińskim, ale za pragnieniem można włączyć napisy (opcja „Napisy”) w dogodnym języku (opcja „Ustawienia”)

Ukraina. Odzyskanie niepodległości. Pierwsza dekada

8 października 1991 roku Rada Najwyższa przyjęła ustawę o obywatelstwie, a 14 listopada — o granicy państwowej. Na ogólnoukraińskim referendum 1 grudnia 1991 roku niepodległość poparło 90,3% ludności, a jednocześnie pierwszym prezydentem państwa został wybrany Leonid Krawczuk. „Partia władzy” pozostała u władzy. Już 2 grudnia niepodległą Ukrainę uznały Kanada i Polska, a w ciągu kolejnych dwóch miesięcy jeszcze 90 państw. 24 sierpnia 1991 roku przyjęto ustawę „O formacjach wojskowych na Ukrainie”, a 6 grudnia przyjęto ustawę „O Siłach Zbrojnych Ukrainy”, zgodnie z którą pierwsi wojskowi złożyli przysięgę. To wydarzenie obchodzone jest jako dzień Sił Zbrojnych Ukrainy. 8 grudnia w Puszczy Białowieskiej liderzy Białorusi, Rosji i Ukrainy podpisali porozumienie o rozwiązaniu ZSRR i utworzeniu nowego związku — Wspólnoty Niepodległych Państw (WNP). 25 stycznia 1992 roku Michaił Gorbaczow ustąpił z funkcji pierwszego i ostatniego prezydenta ZSRR. Ukraińcy w styczniu-lutym 1992 roku zatwierdzili swoją flagę, mały herb, melodię hymnu narodowego i rozpoczęli budowę niezależnego państwa oraz gospodarki rynkowej. W 1992 roku Ukraina została członkiem Międzynarodowego Funduszu Walutowego. W 1994 roku Stany Zjednoczone, Rosja i Wielka Brytania udzieliły Ukrainie „gwarancji bezpieczeństwa” w zamian za zrzeczenie się trzeciego co do wielkości arsenału nuklearnego na świecie (Memorandum Budapeszteńskie), Ukraina przystąpiła do Traktatu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej i do 1996 roku zlikwidowała swoje strategiczne uzbrojenie jądrowe. Ukraina, podobnie jak inne byłe kraje bloku socjalistycznego, znalazła się w ogromnym kryzysie gospodarczym, jednak w przeciwieństwie do innych państw nie zdołała wystarczająco szybko i skutecznie przeprowadzić reform rynkowych, jednocześnie próbując realizować obciążające budżet państwa zobowiązania socjalne wobec ludności, co sprawiło, że utknęła na etapie przejściowym na kilka dekad. Przemysł znalazł się w trudnej sytuacji, ponieważ brakowało środków na modernizację jego komponentu energetycznego, a jednocześnie był uzależniony od rosyjskich nośników energii. W czasach prezydentury Krawczuka PKB kraju spadł o połowę (56%), jak podczas Wielkiego Kryzysu w USA. Hiperinflacja karbowańca w pierwszych latach wynosiła tysiące procent. Ukrainie udało się uniknąć konfliktów zbrojnych, które wybuchały w innych republikach postradzieckich, ale nie zdołała wykorzystać szansy, jaką otworzył upadek ZSRR, z powodu nieprzygotowania nowych elit politycznych, krótkowzroczności establishmentu, romantyzmu ruchów narodowych, sabotażu ze strony starych elit oraz sowieckiej mentalności oportunizmu. Nasilenie sytuacji społeczno-gospodarczej w kraju doprowadziło do pierwszego kryzysu politycznego młodego państwa — przedterminowych wyborów prezydenckich w 1994 roku, które wygrał Leonid Kuczma, były dyrektor „PołudniMasz” i premier, przedstawiciel „czerwonego dyrektoratu”. Po raz pierwszy został odnowiony skład Rady Najwyższej. Najwięcej miejsc zdobyła Komunistyczna Partia Ukrainy — 96, Ruch Ludowy — 20, Partia Chłopska — 18 i Partia Socjalistyczna — 14. Przewodniczącym Rady Najwyższej Ukrainy został Ołeksandr Moroz, co potwierdziło dominację sił lewicowych. Nowy parlament zatwierdził Witalija Masola na stanowisku premiera. Pierwsza prezydentura Kuczmy charakteryzowała się pewną stabilizacją sytuacji w kraju, ale bardziej dzięki zamrożeniu sytuacji niż skutecznym reformom. W 1994 roku rolnicy otrzymali pierwsze działki ziemi, ale uzyskanie pełnych praw majątkowych do ziemi przeciągnęło się na dziesięciolecia. W 1999 roku ostatecznie zlikwidowano kolektywne przedsiębiorstwa rolne (KSP). W 1995 roku rozwiązano kryzys krymski i powstrzymano separatystyczne dążenia lokalnych deputowanych. 28 czerwca 1996 roku uchwalono Konstytucję Ukrainy — podstawowy akt prawny kraju, który ustanowił system prezydencko-parlamentarny; we wrześniu Narodowy Bank Ukrainy przeprowadził reformę walutową — wprowadzono walutę narodową — hrywnę. Dzięki „wielowektorowej” polityce zagranicznej Kuczmy Ukraina w 1995 roku została członkiem Rady Europy, w 1996 roku podpisała strategię integracji z UE, a w 1997 roku podpisano Kartę o szczególnym partnerstwie między Ukrainą a NATO. Na wschodniej flance, w 1997 roku ostatecznie podzielono Flotę Czarnomorską, z której 18% przypadło Ukrainie, a Rosji pozostała baza morska w Sewastopolu do 2017 roku. W zamian Ukraina, zgodnie z „Traktatem o przyjaźni”, uzyskała uznanie niepodległości i granic państwowych. Dzięki przeprowadzonej prywatyzacji kluczowych przedsiębiorstw, główne gałęzie gospodarki znalazły się w rękach niewielkiej grupy nowych oligarchów (Pawło Łazarenko) oraz starych „czerwonych dyrektorów” (Juchym Zwiahilski), osób bliskich władzom (Wiktor Pinczuk) oraz przedstawicieli kapitału rosyjskiego (Wadym Nowinski). W rezultacie zmniejszyła się konkurencja zarówno na rynku wewnętrznym, jak i w zakresie importu produktów w niektórych sektorach (np. paliwa i smarów).
W marcu 1998 roku po raz pierwszy wybory parlamentarne odbyły się w systemie mieszanym (proporcjonalno-większościowym), 225 deputowanych wybrano w okręgach jednomandatowych, a 225 z list partyjnych i bloków politycznych w wielomandatowym okręgu krajowym. Po podliczeniu głosów czteroprocentowy próg przekroczyli: Komunistyczna Partia Ukrainy (24,65%), Ludowy Ruch (9,4%), blok wyborczy socjalistów i partii chłopskiej „Za prawdę, za lud, za Ukrainę!” (8,6%), Partia Zielonych (5,4%), Narodowo-Demokratyczna Partia (5%), Ogólnoukraińskie Zjednoczenie „Hromada” (prawie 4,7%), Postępowa Socjalistyczna Partia Ukrainy (4%). Przewodniczącym Rady Najwyższej został wybrany Iwan Pluszcz. W wyborach prezydenckich w 1999 roku, w drugiej turze, ponownie wygrał Kuczma, który zdobył poparcie oligarchów, powtarzając sukces Jelcyna z 1996 roku, jako jedyna alternatywa dla komunistów. Lider sił narodowo-demokratycznych, Wiaczesław Czornowił, tragicznie zginął przed wyborami. W czasie drugiej kadencji Kuczmy, dzięki wsparciu młodych reformatorów, premiera Wiktora Juszczenki i jego zastępczyni Julii Tymoszenko, udało się osiągnąć pewien wzrost gospodarczy. W dużej mierze było to wynikiem częściowego wyjścia gospodarki państwa z cienia. Pozytywnie na przyspieszenie procesów budowania państwa oraz realizację reform wpłynęło również utworzenie większości parlamentarnej przez deputowanych z 11 grup i frakcji parlamentarnych oraz niezależnych, która wspierała działania rządu Juszczenki.

Odesa. Okres 1991-1999

1991 rok – obecnie – Ukraina
1991 rok – obecnie – Obwód Odeski

1 grudnia 1991 roku odbyło się ogólnoukraińskie referendum dotyczące ogłoszenia niepodległości Ukrainy. Według wyników referendum, na terenie całego obwodu odeskiego z 1 412 228 osób biorących udział w głosowaniu (75,01%), za ogłoszeniem niepodległości głosowało 1 205 755 osób (85,38%), przeciw było 163 831 osób (11,6%), a 42 642 głosów uznano za nieważne.
Wraz z ogłoszeniem przez Ukrainę niepodległości wiele przedsiębiorstw przemysłowych zostało zmuszonych do zamknięcia, inne funkcjonowały jedynie na część swoich możliwości. Przyczyną tego była przerwa w stosunkach gospodarczych z byłymi republikami ZSRR, brak wystarczającego wsparcia ze strony władz oraz nieumiejętność działania w nowych warunkach ekonomicznych. Tak było na przykład z fabryką „Krajanu” (dawniej zakład im. Powstania Styczniowego).
W okresie od 1991 do 2008 roku zlikwidowano Czarnomorską Flotę Morską.
Na początku lat 90. Odesa przeżywała prawdziwą „śmierć kliniczną” – zakłady przestawały działać, a odescy mieszkańcy, którzy pozostali bez pracy, handlowali na targowiskach lub jeździli jako „członki” do Rumunii, Polski i Turcji. Za tygodniowy „członkowy” kurs zarabiali od 100 do 300 dolarów, co wtedy było prawdziwą fortuną! Handel „członkowy” zapoczątkował największy ukraiński rynek – „Siódmy Kilometr”, który na początku przypominał chaotyczne zbiorowisko różnych stoisk i budek.
Często handel w Odesie przybierał groteskowy wygląd – przedsiębiorcy proponowali sobie nawzajem nieistniejące „obrotnice” – wagony z ropą, lub odsprzedawali mityczną „czerwoną rtęć”. Z kolei „brygady” zajmowały się swoimi „zawodami” – „oszukiwały” przedsiębiorców, sprzedając im nieistniejące towary i „stawiając na licznik” nieszczęśników, którzy byli im dłużni. Na ulicach Odesy pojawiły się barwne postacie – młodzi ludzie ubrani w jaskrawe dresy, trampki i krótkie skórzane kurtki, co stało się symbolem „kapitalizmu” kryminalnego, który narodził się po upadku gospodarki planowej – reketierzy. Odesa została podzielona na strefy wpływów przez podwładnych Karabasa – grupy przestępcze Stoiana, Stasa, Galuszki, Angela, Tomala, Bacilli i innych „autorytetów”. Na początku 1992 roku bandyci wymuszali haracze od ponad 90% przedsiębiorców! Nawet sprzedawcy plakatów w podziemnych przejściach i żebracy przy rynku Prywoz mieli swoich „opiekunów”. Ci przedsiębiorcy, którzy nie mieli dostępu do „słodkiego tortu” po dawnej własności socjalistycznej, szybko znaleźli nowe źródło miliardowych dochodów – oszukańcze ubezpieczenia w stylu „MMM”. W całej Odesie widniały reklamy firm ubezpieczeniowych „Pielgrzym” i „Solo”. Wulgarnie bogaci założyciele „piramid finansowych” obiecywali inwestorom do 100% zysku miesięcznie! Ostatecznie zyskali właściciele firm oraz inwestorzy, którym udało się wycofać pieniądze przed upadkiem piramid finansowych. W Odesie pojawiło się nawet powiedzenie: „Dla czystej zabawy ubezpiecz się w firmie Solo”.
W 1995 roku Rada Miejska Odesy podjęła decyzję o przywróceniu niektórym ulicom historycznych nazw. Ogółem zmieniono nazwy ponad 80 ulic i parków.
Podczas kolejnych wyborów w 1998 roku doszło do kryzysu wyborczego przy wyborze na urząd mera Odesy. Konflikt rozgorzał między Rusłanem Bodelanem a Eduardem Hurwicem. Obie strony nie wahały się używać brutalnych metod: zastraszania, zamachów, a nawet morderstw. Na przykład w lutym postrzelono przewodniczącego miejskiej komisji wyborczej, Leonida Kapelusznogo. Kilka dni później uprowadzono przewodniczącego administracji rejonu Żowtnewoho, Ihora Swobodę. Później policja poinformowała, że został zamordowany, ale jego ciała nigdy nie odnaleziono. Tymczasowym pełniącym obowiązki mera prezydent Leonid Kuczma mianował Mykołę Biłobłockiego. Ostatecznie mera miasta objął Rusłan Bodelan.
1 kwietnia 1999 roku w Odesie odsłonięto pomnik „12. krzesła”, który stał się jedną z najpopularniejszych atrakcji turystycznych dla odwiedzających z różnych stron świata.

CZYTAJ DALEJ→